Kiedy Rzymianie zniszczyli naszą Drugą Świątynię, wymordowali setki tysięcy Żydów po żydowskim powstaniu i zmusili wielu do opuszczenia ziemi, był to jeden z najczarniejszych momentów w naszej historii. Ale historia pokazuje, że nie wszyscy Żydzi opuścili tę ziemię. W rzeczywistości dziesiątki tysięcy pozostało.

Już w latach 250–300 n.e. Żydzi z diaspory, którzy wcześniej uciekli, zaczęli powoli wracać w małych grupach.

Skupię się jednak na kilku postaciach – nie tylko Żydach – które zapoczątkowały to, co później nazwano ruchem syjonistycznym.

Kiedy Imperium Osmańskie podbiło cały Lewant na początku XVI wieku, zastało ziemię, która dziś nosi nazwę Izrael, niemal całkowicie jałową i niezamieszkaną. Poza Jerozolimą – gdzie większość mieszkańców stanowili Żydzi i chrześcijanie – oraz Safedem, gdzie istniały głównie społeczności żydowskie, a także kilkoma rozproszonymi miastami i wioskami, ziemia była pusta, wyludniona, opuszczona i porzucona.

Osmanowie objęli ją kontrolą i próbowali ożywić – sprowadzając m.in. społeczności arabskie i tureckie – ale sami wiedzieli, że historycznie ziemia ta należała do Żydów.

W tym samym czasie Żydzi byli mordowani i prześladowani w Europie, zwłaszcza podczas hiszpańskiej inkwizycji. To właśnie w wyniku tych prześladowań sefardyjska żydowska „księżniczka” i jej siostrzeniec uciekli i stali się bliskimi sprzymierzeńcami Osmanów.

Żydowska księżniczka

W połowie XVI wieku jej imię znane było na całym świecie: Doña Gracia Nasi – prawdziwie odważna i nieugięta Żydówka, która wykorzystywała swój ogromny majątek dla dobra narodu żydowskiego.

Jako kobieta biznesu zarządzała potężną flotą statków handlowych, które pływały po całym świecie, przewożąc przyprawy, srebro i Żydów uciekających przed hiszpańską inkwizycją.

Doña Gracia przeciwstawiała się konwenansom, żyła otwarcie jako Żydówka i ubierała się zgodnie z najnowszą modą. Stawiała czoła królom, cesarzom, papieżom i sułtanom, promując sprawy swojego narodu.

W wieku osiemnastu lat Beatrice de Luna poślubiła Francisco Mendesa-Benveniste’a – najsłynniejszego kupca w Lizbonie i tajnego rabina społeczności konwertytów.

Ich małżeństwo nie trwało długo. Francisco zmarł w 1535 roku, pozostawiając Beatrice i ich młodą córkę, Anę. Zgodnie z jego wolą majątek został podzielony między Beatrice i jego brata, Diogo Mendesa.

W jednej chwili Beatrice Mendes stała się jedną z najbogatszych kobiet na świecie. W wieku 25 lat przejęła działalność handlową oraz ukryte obowiązki religijne po zmarłym mężu.

Diogo Mendes przeniósł się do Antwerpii, wówczas centrum finansowym Europy, do którego dołączyły Beatrice, Ana i jej siostra Brianda.

Ponieważ Antwerpia była pod hiszpańską jurysdykcją, Beatrice i jej rodzina nadal musieli żyć jako krypto-Żydzi, w obawie przed Inkwizycją. Mimo to, Beatrice zaczęła wykorzystywać swoje zasoby do zbudowania podziemnej sieci, która umożliwiła setkom krypto-Żydów ucieczkę z Hiszpanii i Portugalii.

Flota handlowa rodziny Mendesów kursowała między Lizboną i Antwerpią, przewożąc nie tylko przyprawy i złoto, ale również żydowskich uciekinierów.

Po przybyciu do Antwerpii, Beatrice organizowała dalszy transport przez Alpy do portowej Wenecji, a stamtąd – do Imperium Osmańskiego, w tym do Ziemi Świętej.

W 1549 roku Beatrice przeniosła się do Ferrary, gdzie książę Ercole II d’Este próbował przyciągnąć aktywa rodziny Mendes do swojego miasta.

Ferrara była domem dla dużej sefardyjskiej społeczności byłych konwertytów z Półwyspu Iberyjskiego. Po raz pierwszy Beatrice i jej bliscy mogli żyć otwarcie jako Żydzi.

W Ferrarze Beatrice przyjęła swoje żydowskie imię: Doña Gracia Nasi. „Doña” to hiszpański tytuł honorowy, „Gracia” to odpowiednik imienia Chana, a „Nasi” oznacza „księcia” – biblijny tytuł przywódcy politycznego i duchowego. Doña Gracia była jedyną znaną kobietą, która nosiła ten tytuł.

Zgodnie z tym statusem, nawet po otwartym powrocie do judaizmu, nie podporządkowała się przepisom dotyczącym ubioru Żydów i ubierała się z elegancją, jak przystało na jej pozycję.

Była też mecenasem żydowskiej działalności literackiej i drukarskiej. To jej zadedykowano Biblię Ferrary – hiszpańskie tłumaczenie Biblii hebrajskiej – oraz dzieło historyka Samuela Usque „Pocieszenie w uciskach Izraela”, wydane w Ferrarze w 1553 roku.

Wiosną 1553 roku Gracia przeniosła się do Konstantynopola – stolicy Imperium Osmańskiego.

W dalszym ciągu pomagała uchodźcom z Półwyspu Iberyjskiego, wykupywała żydowskich niewolników z rąk piratów, założyła jesziwę (tzw. „akademię giveret”) oraz synagogę („synagogę Señory”).

W 1556 roku zorganizowała bojkot portu Ancona w odpowiedzi na papieskie prześladowania portugalskich Żydów, spośród których dwudziestu czterech spalono na stosie. Codziennie w jej domu karmiono niemal sto potrzebujących pomocy.

Jej serce jednak niezmiennie pozostawało przy Ziemi Izraela. W latach 60. XVI wieku Gracia i jej siostrzeniec Joseph Nasi – który pełnił funkcję doradcy sułtana – zabiegali o zgodę na założenie osady w Tyberiadzie jako miejsca schronienia dla Żydów.

Sułtan Sulejman Wspaniały udzielił Josephowi Nasiemu zezwolenia na osiedlenie się w Tyberiadzie. Już w 1566 roku istniała tam prężna społeczność żydowska.

Doña Gracia sprowadziła szczątki swoich zmarłych rodziców i męża z Portugalii do Izraela. Choć wspólnota w Tyberiadzie później zmniejszyła się do kilku rodzin, pozostawiła po sobie niezatarty ślad.

Obecnie w Tyberiadzie znajduje się hotel i muzeum jej imienia, zapraszające gości do ziemi, do której zawsze pragnęła wrócić.

Doña Gracia Nasi zmarła w 1569 roku. Po jej śmierci poeta Sa’adiah Longo napisał odę zatytułowaną „Doña Gracia z Domu Nasi”, porównując żałobę po niej do bólu po zburzeniu Świątyń w Tisza be-Aw.

Czczona jako obrończyni narodu żydowskiego, Doña Gracia była kobietą, która działała w czasach, gdy Żydów palono żywcem na stosach. Jej niezłomna lojalność uczyniła ją symbolem wytrwałości na wygnaniu – przypomnieniem, że pewnego dnia Żydzi powrócą jako wolny i dumny naród do Ziemi Świętej.

Joseph Nasi

Joseph Nasi, siostrzeniec Gracii, był wpływową postacią na dworze osmańskim. Uzyskał od sułtana pozwolenie na odbudowę Tyberiady i Safedu.

Jego celem było stworzenie żydowskiej prowincji, zachęcenie Żydów do osadnictwa oraz przekształcenie Tyberiady w ośrodek przemysłu włókienniczego.

Działania Nasiego są uważane za jedne z pierwszych praktycznych prób żydowskiego osadnictwa w Izraelu – na długo przed narodzinami formalnego syjonizmu.

Kierowały nim zarówno religijne przekonania o świętości Ziemi Izraela, jak i pragmatyczna chęć stworzenia schronienia dla prześladowanych Żydów w Europie.

Choć jego plany nie zostały w pełni zrealizowane, zapisał się w historii jako prekursor idei powrotu Żydów do ojczyzny i wpłynął na późniejszych syjonistycznych myślicieli.

Chrześcijański syjonizm

Chrześcijański syjonizm to polityczna i religijna ideologia, według której chrześcijanie powinni wspierać powrót narodu żydowskiego do Ziemi Świętej.

Jej początki sięgają XII i XIII wieku, ale rozkwit nastąpił na początku XVII wieku.

Kluczową ideą chrześcijańskiego syjonizmu było przekonanie, że ponowne ustanowienie żydowskiej suwerenności w Lewancie – eschatologiczne „Zgromadzenie Izraela” – jest konieczne, by mogło nastąpić Drugie Przyjście Chrystusa.

Gdy kolejne odłamy chrześcijaństwa odchodziły od katolickiej doktryny Teorii Zastępstwa – która zakładała, że Kościół zastąpił Izrael – wielu liderów protestanckich zaczęło wierzyć, że biblijne proroctwa nie spełnią się, dopóki Żydzi nie powrócą do Izraela.

W 1615 roku angielski purytanin Thomas Brightman opublikował „Czy powrócą do Jerozolimy?” – jedno z pierwszych dzieł o „restauracji”.

Sir Isaac Newton, chrześcijański syjonista i reformator, przewidział powrót Żydów do Izraela i odbudowę Jerozolimy na przełomie XIX i XX wieku oraz budowę Trzeciej Świątyni, co miało zwiastować koniec świata najpóźniej w 2060 roku.

W 1621 roku Sir Henry Finch wydał 251-stronicową książkę zatytułowaną Wielkie odnowienie świata…, przekonującą o konieczności powrotu Żydów do ojczyzny.

W 1649 roku Ebenezer i Joanna Cartwright złożyli petycję do brytyjskiego rządu, w której domagali się pozwolenia na osiedlenie Żydów w Anglii i repatriację do Izraela.

W 1700 roku Judah ha-Chasid poprowadził 1500 Żydów do Jerozolimy.

W 1771 roku Joseph Eyre opublikował esej uzasadniający konieczność powrotu Żydów do Izraela.

W 1777 roku Menachem Mendel z Witebska osiedlił się w Safedzie, a w 1783 roku przeniósł się do Tyberiady.

W 1804/5 roku w Wielkiej Brytanii powstała Palestine Association – organizacja naukowa, której celem było badanie Lewantu i przygotowanie gruntu pod powrót Żydów do ziemi ich przodków.

W 1860 roku przekształcono ją w Palestine Exploration Fund z siedzibą w Jerozolimie, który działa do dziś.

Podsumowanie

Wbrew twierdzeniom propagandystów, syjonizm nie powstał w XIX wieku jako wynik żydowskiego spisku mającego na celu manipulację Zachodem i „kradzież” arabskiej ziemi.

Syjonizm istnieje od dnia wygnania narodu żydowskiego – jest przekonaniem, że Żydzi mają prawo do samostanowienia na swojej ziemi.

Nie jest to ruch opresyjny ani kolonialny – to ruch dekolonizacyjny, mający na celu odzyskanie ziemi, która zawsze należała do Żydów, a była okupowana przez prawdziwych ciemiężców – muzułmańskich Arabów.

Link do oryginału: https://x.com/CherylWroteIt/status/1938586881303720065

Komunistów nie było, bo prywatnie, okazywało się nieodmiennie, że udawali dla chleba i kariery. Był rok 1962. Docent Włodzimierz Wesołowski, poprosił mnie do swojego gabinetu i zapytał, czy czytałem „Rewolucję menadżerską” Burnhama. Giedroyc wydał po polsku Burnhama w 1958 roku, wiedziałem o tej książce, szukałem do niej dostępu. Wesołowski wiedział, że fascynuje mnie Weber. Zapytał, czy chciałbym napisać referat o Burnhamie. Roześmiałem się. Zapytałem, czy to może być uczciwy referat. Odpowiedział, że kilka cytatów z Marksa się przyda. Wypisał mi zlecenie do prohibitów (czyli pozwolenie na wypożyczenie z uniwersyteckiej biblioteki książki niedozwolonej). Zamyślił się i zapytał: „czy zna pan panią Jakubowicz”. Pokręciłem głową. Powiedział: „To bardzo inteligentna studentka, ona już to czytała, może napiszecie razem ten referat.” Dał mi adres.

Małgorzata Jakubowicz mieszkała na Trębackiej, w domu pracowników Ministerstwa Kultury, gdzie pracowała jej matka. Zadzwoniłem następnego dnia do drzwi jej mieszkania i mówię dziewczynie o propozycji docenta. Zaprosiła mnie do swojego pokoiku. Jasne meble, wąskie łóżko, stół pod oknem, a na nim maszyna do pisania „Underwood”, (ciężki biurowy grat, ale nie do zdarcia), za plecami półka na książki.

„Czytałeś już Burnhama” – zapytała studentka Jakubowicz surowo. Odpowiedziałem, że nie, ale mam już egzemplarz, a o samej książce czytałem sporo. Czytałeś książki o podobnej problematyce – padło kolejne pytanie. Nie byłem pewien, co mam odpowiedzieć, poinformowałem, że pisałem Weberze i jego koncepcji idealnej biurokracji. Małgorzata kiwnęła głowa i zaczęła referować książkę Burnhama. Po kilku minutach przesunąłem w moją stronę „Underwooda”, wkręciłem kartkę i zacząłem pisać.

– Co ty robisz idioto – zapytała moja nowa znajoma. Odpowiedziałem, że piszę co mówi, bo to najlepsze streszczenie jakie dotąd czytałem.

Wtedy zobaczyłem jej pierwszy uśmiech. Zabrała mi maszynę i dokończyła swoją prezentację idei świata porwanego przez menadżerów-biurokratów, zarządzających kapitałem, polityką i mediami.

A potem, ta o trzy lata młodsza smarkula urządziła mi egzamin. Co czytałeś, co myślisz, jak widzisz nasz wspólny referat.

Wyszedłem z Trębackiej z listą książek do przeczytania i zadaniem powrotu za trzy dni.

Potem przez jakiś czas widywaliśmy się codziennie. Poznałem jej chłopaka. Marek, starszy od niej historyk, wówczas już asystent na wydziale historii, patrzył na mnie podejrzliwie. Dziś mu się nie dziwię, ale wtedy śmieszył mnie, bo w tej naszej przyjaźni z Małgorzatą nie było cienia seksualnej atrakcji, ja byłem po uszy zakochany w mojej pierwszej żonie, a dla niej byłem wyłącznie facetem, z którym dobrze się dyskutuje, trochę podejrzanym, bo partyjnym.

Któregoś dnia zapytała groźnie: „Dlaczego jesteś w Partii?”.

Odpowiedziałem: „Kołakowski też jest w Partii”, komunizm sam się nie skończy, można to zmienić tylko od środka.”

– I ty w to wierzysz?

Wzruszyłem ramionami. Domyślałem się już, że popełniłem błąd, ojciec mówił: uważaj, historia z każdego robi idiotę, to wredna małpa.

Napisaliśmy ten referat, została przyjaźń, potrzeba częstych spotkań, tylko we dwoje, żeby nam nikt nie przeszkadzał w tych naszych rozmowach. Moja pierwsza żona, Krystyna, znacznie starsza ode mnie aktorka, która porzuciła teatr dla pisania, też była zaniepokojona tą przyjaźnią.

To moje pierwsze małżeństwo było z innego świata, bohema, mnóstwo alkoholu, szaleństwo świata narcyzów i pozerów. Spotkania z Małgorzata były odpoczynkiem. Najbardziej przyziemna istota pod słońcem, zero emocji, czysta rzeczowość, piękno logiki urzekało ją bardziej niż wzniosłość sonetów. A jednak od czasu do czasu schodziliśmy w naszych rozmowach na sprawy osobiste. Rodzina Marka, endecka, wściekle antysemicka, Marek nie przyznał się rodzicom, że Małgorzata jest Żydówką. Słuchałem tego i nie rozumiałem. Mój świat też się zaczął sypać, Krystyna wpadła w alkoholizm, na dodatek doszła do tego narkomania. Próbowała mnie w to wciągnąć, na szczęście nie dałem się. Romans z Krystyną zaczął się kiedy byłem na pierwszym roku. Kilka egzaminów zawaliłem, straciłem dwa lata studiów. Kiedy poznałem Małgorzatę pracowałem i kończyłem studia. Krystyna raz za razem lądowała w szpitalu na przymusowym leczeniu, po złapaniu jej na podrabianiu recept na morfinę. Leczenie nie pomagało. Moje życie zmieniło się w piekło. Patrzyłem jak ukochana kobieta zmienia się w ludzki wrak. Po trzech latach walki postawiłem warunek: albo całkowite odstawienie i alkoholu i narkotyków, albo odchodzę.

Wychodziłem do pracy i wracałem wiedząc, że zastanę ją znowu nieprzytomną. Przestała chodzić do pracy (wcześniej pracowała w radiu), przestała pisać. Próbowałem ją namówić do napisania książki o koszmarze uzależnienia. Nie wyszło. Moja troskliwość budziła w niej agresję i nienawiść. Zapytałem lekarza, co się stanie jak ją zostawię? Odpowiedział, że to samo, co jak zostanę, tyle, że razem pójdziemy na dno. Moja śpiewająca piękność była już na dnie, ja mogłem teraz zrobić tylko jedno, odbić się i zaczerpnąć powietrza.

W styczniu 1967 roku ostatecznie wyprowadziłem się do mojej siostry.

Któregoś dnia odwiedziłem Małgorzatę. Nie widzieliśmy się rok, a może dłużej. Ucieszyła się na mój widok, zapytała co słychać i czemu zniknąłem na tak długo. Powiedziałem, że przegrałem walkę o postawienie Krystyny na nogi.

Małgorzata kazała sobie opowiedzieć dokładnie całą historie uzależnienia, próby wyciągnięcia, opinie lekarzy. Zapytała jak Krystyna sobie teraz poradzi. Powiedziałem, że Krystyna ma zasiłek chorobowy, że pomaga jej Związek Literatów i pierwszy mąż, który jest dość zamożny.

– Czasem trzeba życie zacząć od początku, ja też rozstałam się z Markiem. Związek Żydówki z endecką rodziną miał złe rokowania.

Powiedziałem, że muszę lecieć, bo mam nową pracę i muszę się nauczyć moich nowych obowiązków.

– Co to za praca?

– Zostałem kierownikiem jednoosobowego zespołu z szumną nazwą Ośrodek Badania Opinii Społecznej przy Agencji Robotniczej, w skrócie BOS-AR.

Małgorzata parsknęła śmiechem i powtórzyła „jednoosobowy ośrodek”. Kiwnąłem głową informując, że nazwy nie dadzą mi zmienić, ale mogę z tego zrobić referat analiz badań innych kretynów uprawiających pseudonaukę nazywaną socjologią.

Przy drzwiach powiedziała cicho: przychodź.

Przychodziłem. Gdzieś w połowie lutego poszliśmy do „Rycerskiej” na kolację. Historia stara jak świat. Pocałowałem ją przed bramą na Trębackiej. Roześmiała się. Odwracając się powiedziała: pogadamy o tym później.

Kiedy przyszedłem znowu, sięgnęła po kożuszek i powiedziała – idziemy na spacer.

Usiedliśmy w parku w milczeniu patrząc przed siebie, tylko nasze ręce do siebie pobiegły. Krzycząc, że oboje chcemy czegoś więcej.

W końcu Małgorzata powiedziała: Jutro niedziela.

Zapytałem, czy mogę wpaść.

Możesz, mam klucz od mieszkania ciotki, która wyjechała, tam pójdziemy.

Kilka dni później, Anna, matka Małgorzaty, cudowna kobieta, zatrzymała mnie, kiedy wychodziłem.

Przestańcie się wygłupiać – powiedziała – zostań na noc, przecież nie umiecie się od siebie oderwać.

Zapewnialiśmy się dzielnie, że jesteśmy nadal tylko przyjaciółmi, że to taki związek na chwilę, póki nie znajdziemy kogoś innego, żadnych zobowiązań, po prostu lubimy ze sobą rozmawiać, a teraz trochę więcej, bo nie przeszkadza nam brak ubrań. Maski zdjęliśmy już dawno, więc to była tylko reszta garderoby.

Małgorzata, która pisała swoją pracę magisterską pod kierunkiem Wesołowskiego, teraz robiła u niego doktorat. Miała asystenturę w Zakładzie Socjologii PAN i coraz częściej rozmawialiśmy o tym jak pusta jest ta cała socjologia, jak niewielu socjologów mówi coś, co warte jest wysłuchania do końca.

– Powinnam była iść na biologię.

– Głupia jesteś – odpowiedziałem – masz wspaniały prawniczy umysł, powinnaś studiować prawo, ale wtedy ja bym cię nie spotkał, a to byłoby bardzo niewłaściwe.

– Chcesz powiedzieć, że się zakochałeś?

– Zaczynam podejrzewać, że zakochałem się w tobie przy pierwszym spotkaniu, tylko o tym nie wiedziałem.

– Hm, daj się zastanowić, kto wie, czy to nie było z wzajemnością, z całą wzajemną nieświadomością.

Minął marzec, kwiecień, polubiła moją siostrę, ciągle niepewna, czy gdzieś nie wylezie odrzucenie, jakiś ślad tak głęboko siedzącego w polskiej kulturze antysemityzmu. Zdziwiło ją, że mąż mojej siostry to też Żyd. Ojciec Rosjanin, matka Żydówka (przyjaciółka mojej matki), a on stu procentowy Polak, tyle, że Żyd.

Chodziliśmy ciągle na spacery, a jak tylko pojawiły się fiołki, to kupiłem jej podczas spaceru bukiecik w kwiaciarni, a ona szybko schowała go kieszeni kurtki, bo potrzebowała rąk do gestykulacji.

Kończył się maj 1967. Izrael był otoczony ze wszystkich stron potężnymi armiami. Egipt i Syria uzbrojone przez Związek Radziecki i Jordania uzbrojona i wspierana w nienawiści do Izraela przez Brytyjczyków. Polskie gazety bredziły jak „Prawda”, siedzieliśmy przylepieni do radia, słuchając Wolnej Europy. Małgorzata była kłębkiem nerwów. Wiedziałem, że ma rację. Izrael był bez szans, jego dni były policzone. Próbowałem ją pocieszać, wymyślałem absurdalne scenariusze, że może Ameryka się ruszy. W rzeczywistości sprawa była jasna. Nie ma żadnej nadziei. Z czwartego na piątego czerwca spałem na Trębackiej i rano dowiedzieliśmy się, że Izrael napadł na trzy kraje arabskie. Długo patrzyliśmy na siebie w niemym ogłupieniu.

Pierwszy szok to jeszcze nic. Po trzech dniach było jasne, że radziecka broń za miliardy dolarów na naszych oczach zmienia się w stertę złomu.

Nie byliśmy sami w naszej oszalałej radości, słuchaliśmy teraz wolnej Europy zbiorowo i z alkoholem, chyba czwartego dnia tej wojny poszliśmy z nieżyjącym już dziś przyjacielem z wydziału, Jackiem Tarkowskim do mojej siostry. Popiliśmy solidnie i koło północy wychodząc odtańczyliśmy pod Barbary oknem horę. Jacek improwizował:

Hej tam na wzgórzu, tam na wielbłądzie

Nasser spier…, aż się kłębi kurz.

o mój Dajanie, o mój Dajanie,

O mój Dajanie, jednooki mój.

Za drugim razem darliśmy się już wszyscy troje, Po trzecim razie uznaliśmy, że starczy i poszliśmy w kierunku najbliższego postoju taksówek.

Barbara mieszkała w bloku dla rodzin oficerów Wojska Polskiego. Kilka dni później usłyszałem jak Gomułka pluje w mikrofon:

„Izrael napadł na kraje arabskie, a w Warszawie Żydzi tańczyli z radości na ulicach”.

Gdyby nie fakt, że on mówił o Żydach, a pod blokiem oficerskim tańczyło dwóch polskich Polaków i jedna polska Żydówka, to chyba bym pomyślał, że o nas mówi.

A warszawska ulica rzeczywiście była wtedy zachwycona. Co chwila człowiek słyszał: „Nasi Żydzi dali w dupę ruskim Arabom”.

Moja dziewczyna znów była cudownie przyziemna, wściekle logiczna, i oszczędna emocjonalnie.

*Ciąg dalszy nastąpi albo nie.