Teraz prezydent USA Donald Trump ogłosił śmiały — niektórzy powiedzieliby, że idealistyczny i nierealny — plan „przejęcia” Gazy, przekształcenia jej w lśniącą amerykańską „Riwierę Bliskiego Wschodu” po zapewnienia alternatywnych domów dla mieszkańców Gazy w Egipcie i Jordanii. Na pierwszy rzut oka ruch ten ma potencjał, aby wstrząsnąć stagnacją regionu. Może nawet skłonić państwa arabskie albo do przedstawienia bardziej  realistycznego rozwiązaniem, albo oddania kontroli nad kierowanym przez USA programem  odbudowy i modernizacji Gazy.

Jednak na drodze stoi potężna przeszkoda: Katar.

Jeśli Trump oczekuje, że arabscy przywódcy pomogą rozwiązać kryzys w Strefie Gazy, musi również naciskać na Katar, aby powstrzymał swoje sieci propagandowe i trwający sojusz z Bractwem Muzułmańskim. Sieci te, zwłaszcza Al Dżazira, od dawna używają palestyńskiego bagna jako pałki do uderzania w inne arabskie reżimy, przedstawiając je jako współwinne oblężenia Izraela lub obojętne na cierpienie Palestyńczyków. W ten sposób podważają rywalizujące rządy, które już obawiają się reakcji ze strony własnych obywateli i szerszej arabskiej ulicy.

Pozycja Kataru na Bliskim Wschodzie zawsze wymagała delikatnego balansowania. Z jednej strony Doha obnosi się ze swoimi relacjami z Waszyngtonem, jest gospodarzem dużej amerykańskiej bazy wojskowej i przedstawia siebie jako modernizujący się, przyjazny biznesowi emirat. Z drugiej strony finansuje i udziela schronienia grupom islamistycznym, od Bractwa Muzułmańskiego i Hamasu po jeszcze bardziej ekstremalnych dżihadystów. Ta sama dwoistość rozciąga się na jego imperium medialne. Arabska rozgłośnia Al Dżazira regularnie krytykuje monarchie i autokratów regionu za brak wsparcia dla Palestyńczyków, podczas gdy monarchia katarska pielęgnuje serdeczne stosunki z mocarstwami zachodnimi, takimi jak Stany Zjednoczone, mając tysiące amerykańskich technokratów i profesorów na swojej hojnej liście płac.

Ta dwulicowość nie umknęła uwadze przywódców regionu. Wiedzą, że jeśli skiną głową w kierunku planu USA dla Gazy, kamery Al –Dżaziry wyolbrzymią każdą postrzeganą zdradę lub niedociągnięcie, nazywając ich zdrajcami, którzy poddają się amerykańskim imperialnym planom. W tak niestabilnym środowisku każdy arabski władca, który popiera inicjatywę Trumpa mającą na celu restrukturyzację politycznej przyszłości Gazy, może wręczyć katarskim mediom idealną broń propagandową. Nawet sugestia, aby pozwolić na budowę „Riwiery na Bliskim Wschodzie”, jest przedstawiana jako „zdrada palestyńskiej sprawy” lub „niszczenie palestyńskiej tożsamości”.

Na przykład krajowi przeciwnicy w Egipcie, Jordanii czy Arabii Saudyjskiej mogą wykorzystać tę narrację — wykorzystując relacje Al-Dżaziry do wywołania powszechnego oburzenia. Żaden przywódca nie chce stawić czoła fali potępienia, która może wynikać z całodobowego cyklu informacyjnego przedstawiającego ich jako współwinnych ostatecznego wysiedlenia Palestyńczyków. Widmo arabskiej wiosny i fali protestów, które obaliły rządy, pozostają świeże w ich pamięci. Jedno zdanie: „reżim X oddaje palestyńską ziemię amerykańskim buldożerom”, może wywołać niepokoje wśród populacji ludzi zmęczonych trudnościami gospodarczymi i historycznymi pretensjami.

Jeśli Trump poważnie myśli o znalezieniu rozwiązania w Strefie Gazy, musi zająć się sprzecznościami w relacjach Waszyngtonu z Katarem. Jak dotąd Stany Zjednoczone traktowały Dohę bardzo łagodnie. Katar inwestuje duże pieniądze w amerykańskie nieruchomości, przedsięwzięcia biznesowe, uniwersytety i, co jest nie mniej ważne, w szczodrze finansowane  kampanie lobbingowe w Waszyngtonie. Przez lata szereg insiderów z Waszyngtonu, think taknów i wpływowych polityków znalazło się na katarskich listach płac, ciesząc się lukratywnymi kontraktami konsultingowymi, które często utrudniają kontrolę dwulicowości Dohy.

Ten sam scenariusz wisi nad administracją Trumpa. Z jednej strony Trump opowiada się za nowym porządkiem na Bliskim Wschodzie — rozprawiając się z ekstremizmem i kończąc niekończące się tragedie. Z drugiej strony Katar pozostaje pozornym sojusznikiem, nigdy nie napotykając na prawdziwą presję, by powstrzymać podżegające narracje Al-Dżaziry lub zerwać z Bractwem Muzułmańskim. Prezydent proponujący wizjonerską reinterpretację Gazy, jednocześnie obejmując emira Kataru, Tamima bin Hamada Al Saniego, utrwala amerykańską hipokryzję. Jeśli Waszyngton nie będzie naciskał na Dohę na froncie medialnym, każde porozumienie w sprawie Gazy może załamać się pod naporem propagandy sponsorowanej przez Katar, która podżega ludność regionu i torpeduje wszelkie znaczące poparcie ze strony państw arabskich.

Większość stolic arabskich — od Rijadu po Kair — doskonale zdaje sobie sprawę z medialnej potęgi Kataru i jego ideologicznych zagrywek. Ich ostrożność w popieraniu dramatycznych zmian w przyszłości Gazy wynika nie tylko ze strachu przed wewnętrzną reakcją, ale także z szerszego niepokoju, że jakiekolwiek postrzegane powiązanie z polityką USA oferuje łatwą pożywkę dla zespołu redakcyjnego Al Dżaziry. Tymczasem Katar nadal prezentuje obraz postępowej dyplomacji i filantropijnej hojności wobec Palestyńczyków, jednocześnie skutecznie kontrolując narrację, która definiuje, jak oceniane są inne państwa arabskie w tej kwestii.

Ostatecznie dysonans wynika z chęci Stanów Zjednoczonych do promowania stabilności i przeciwstawiania się narracjom ekstremistycznym, ale jednoczesnej odmowy konfrontacji z sojusznikiem, który umiejętnie gra na obie strony. Stawką nie jest po prostu sukces lub porażka futurystycznego planu „Gaza Rivieraplex”, ale to, czy sojusze bliskowschodnie — a w zasadzie amerykańska dyplomacja — mogą wyjść poza uwikłania z małym emiratem mającym nieproporcjonalnie duże wpływy. Jeśli Trump będzie kontynuował swoje próby bez zajęcia się potęgą propagandy Dohy, to w praktyce będzie zapraszał do nowej rundy potępienia każdego państwa arabskiego, które będzie na tyle odważne, by przyłączyć się do jego planu.

Jego wielka wizja transformacji Gazy może brzmieć jak mrzonka lub cynicznie zaplanowany ruch mający na celu przyparcie przywódców arabskich do muru. W obu przypadkach brakuje kluczowego elementu: determinacji, by pociągnąć Katar do odpowiedzialności. Jeśli tego elementu zabraknie, wszelkie rozmowy o radykalnej zmianie Strefy Gazy tylko podkręcą   błędne koło regionu, w którym politycy proponują wielkie idee, a katarskie media je obalają, zaś Palestyńczycy pozostają w tragicznym zawieszeniu.

Czy Trump jest zadowolony z efektu tego spotkania? Ma żal do Zełeńskiego, czy może jednak ma poczucie, że źle to wszystko rozegrał?

Oglądając ponownie nagranie z Białego Domu przypomniałem sobie opowieści mojego ojca, który podczas kampanii wrześniowej był przekonany, że lada moment Wielka Brytania i Francja uderzą na Niemcy. Śmiał się później ze swojej naiwności, zastanawiając się równocześnie nad tym, nad czym nie warto się zastanawiać, czyli co by było gdyby.

Brak natychmiastowej reakcji był oznaką słabości, nagrodą i zachętą do ataku na tych, których gwarancje okazały się pustosłowiem. To wtedy pierwszy raz usłyszałem przypisywane Talleyrandowi zdanie: „To więcej niż zbrodnia, to błąd”.   

Podczas tej rozmowy przed kamerami w Białym Domu napięcie wzrosło, kiedy Zełenski powiedział o konieczności amerykańskich gwarancji bezpieczeństwa wykraczających poza te mdłe sformułowania zawarte w projekcie umowy.

Ukraiński prezydent przypomniał, że Władimir Putin wielokrotnie łamał porozumienia o zawieszeniu broni podpisane w 2014 r. i tylko silne gwarancje mogą go powstrzymać przed powrotem do agresywnych działań.

Czy sposób, w jaki Trump dąży do zakończenia wojny Rosji z Ukrainą, należy do tej kategorii najbardziej kosztownych błędów politycznych?

Rosji (podobnie jak Hamasowi i Hezbollahowi) zależy dziś na zamrożeniu wojny i zachowaniu zdobyczy. Trump chciałby szybko wygasić konflikty zająć się innymi sprawami. Mówi o pokoju, ale najwyraźniej ma na myśli spokój, a to zupełnie nie to samo. Trump odrzucił taktykę zawodowych dyplomatów, stosuje taktykę pokerzysty, mając nadzieję, że jego ustawiczne blefowe zagrania pokrzyżują rachuby innych graczy i zdoła postawić na swoim. Wydaje się jednak powtarzać najgorsze błędy poprzednich administracji amerykańskich, nagradzając agresję i terror.

Czy dotyczy to zarówno wojny Rosji z Ukrainą, jak i konfliktów na Bliskim Wschodzie? Być może warto spojrzeć na to z punktu widzenia teorii gier.

Dopiero co czytałem wywiad z dziewięciopięcioletnim Israelem Robertem Aumannem, izraelskim matematykiem, który w 2005 roku dostał Nagrodę Nobla w ekonomii za jego wkład w rozwój teorii gier, a dokładniej za badania nad strategicznymi interakcjami między jednostkami i grupami.

W tych interakcjach kluczową rolę odgrywają nagrody, czyli jak wolą to nazywać fachowcy, „bodźce”. Punktem wyjścia w tym wywiadzie była umowa przewidująca uwolnienie 33 izraelskich zakładników w zamian za uwolnienie około 1900 uwięzionych terrorystów, z których wielu to mordercy skazani na wielokrotne dożywocie.

Zdaniem Aumanna to przykład szaleństwa. Przeszłość pokazuje, że powrót tych ludzi do terroryzmu jest praktycznie pewny. Będą dokonywali zamachów, nie wszystkie zamachy terrorystyczne kończą się ofiarami, ale daje się wyliczyć prawdopodobieństwo.

„Powiedzmy, że liczba nieudanych ataków wynosi od 50% do 75%. Ale to pozostawia udane ataki między 25% a 50%, a jeśli mówimy o 1000 uwolnionych terrorystach, to mamy może od 250 do 500 udanych ataków terrorystycznych, w których udaje im się kogoś zabić, przynajmniej jedną osobę. To co najmniej 250 zabitych na 33 żywych zakładników.

Już to pokazuje, że jest to ewidentnie fatalna oferta.

Ale to nie jest najgorsze. Najgorsze jest to, że będziemy ciągle i ciągle doprowadzać do porwań. Pokazaliśmy wrogowi, że warto, że całkowicie się poddamy i podniesiemy białą flagę …daliśmy im zachęty, żeby porywali coraz więcej. I już powiedzieli, że to zrobią. Robili to w przeszłości. Więc lepiej im uwierzmy.”

Poprzednie administracje amerykańskie otwarcie domagały się właśnie takich ustępstw twierdząc, że chodzi im tylko o izraelskich zakładników i o pokój. Trump zażądał natychmiastowego i bezwarunkowego zwolnienia izraelskich zakładników, grożąc rozpętaniem piekła, ale jego wysłannik, Steve Witkoff  ewidentnie podejmuje próby osiągnięcia spokoju przez dalsze ustępstwa wobec terrorystów.      

W tych konfliktach widzimy starcie racjonalizmu z irracjonalizmem, gotowości do kompromisu z szantażem. Stawiasz sprawę na ostrzu noża i wygrywasz, bo druga strona gotowa jest przystać na warunki szantażysty. Szantażysta nie tylko wygrywa tę rundę, dostaje nagrodę za swoją strategię i umacnia się w przekonaniu, że warto się jej trzymać.

Zełenski próbował powiedzieć Trumpowi o różnicy między dzisiejszym bezpieczeństwem Ameryki i egzystencjalnym zagrożeniem Ukrainy. Ta próba wręcz obraziła amerykańskiego prezydenta. Nie wiemy, czy inna forma prezentacji tej różnicy mogłaby jego uwagę zatrzymać. Tramp przerwał rozmowę i praktycznie wyprosił Zełenskiego z Białego Domu, pisząc później, że zaprasza go ponownie jak będzie gotowy do pokoju.      

Radość Moskwy z upokorzenia ukraińskiego prezydenta jest zrozumiała, to nie tylko upokorzenie śmiertelnego wroga, ale nadzieja na spokój z gwarancją zachowania dotychczasowych zdobyczy i osłabienia przeciwnika.    

Wojny to nie tylko uzbrojenie i liczebność armii. W licznych komentarzach pojawia się pytanie, czy ta awantura pogrzebała szanse na pokój. (Jedni chcą winić za to Trumpa, inni Zełenskiego), nie zauważyłem komentarzy mówiących, że zła umowa pokojowa jest gorsza niż żadna, że załamanie się tego gorączkowego dążenia do spokoju na warunkach szantażysty może mieć również pozytywne strony. Mamy niemal pewność, że podobnie jak w przypadku administracji Bidena po ataku Palestyńczyków z Gazy  na Izrael, Trump będzie nadal wywierał większe naciski na stronę, która została zaatakowana niż na agresora. Czy wzmocni to, czy osłabi morale ukraińskiego społeczeństwa i ukraińskiej armii? Dalszy rozwój sytuacji jest nieprzewidywalny. Wyciągnąłem z półki wydaną w 1960 roku książkę D. R. Elstona, Brytyjczyka, który pozostał w Izraelu po zakończeniu misji mandatowej i ustanowieniu niepodległości. Wygrana wojna kiepsko uzbrojonych i liczebnie mizernych oddziałów żydowskich z pięcioma armiami arabskimi budziła więcej niż tylko zdumienie. Elston pytał Izraelczyków o tajemnicę tej wygranej i słyszał dziwną odpowiedź „nie mieliśmy wyboru”. W sytuacji, w której nie masz się dokąd cofnąć i nie możesz liczyć na ludzkie traktowanie ze strony wroga, nie masz wyboru. Trump wydaje się przekonywać, że Ukraina ma wybór, że musi iść na kompromis, który zdaniem Zełenskiego grozi śmiertelną pułapką. Ciąg dalszy w niemałym stopniu będzie zależał od morale zarówno Ukrainy, jak i Europy, gdzie jak się wydaje w tej chwili wyczuwa się lepiej egzystencjalne zagrożenie ze strony rosyjskiego szantażysty. Zarówno dyplomacja ustępstw, jak i pokerowe zagrania  zmierzające do wymuszenia spokoju na czas jednej kadencji wydają się być kosztownym błędem, może się jednak okazać, że prezydent Trump samodzielnie spowodował, iż Ukraina nie będzie miała innej alternatywy jak walczyć dalej.