Portrety Józefa Sandla ze zbiorów Żydowskiego Instytutu Historycznego

dr Mikołaj Getka-Kenig

W zbiorach Żydowskiego Instytutu Historycznego, zachowało się kilka portretów Józefa Sandla (1894–1962), historyka sztuki będącego właściwym twórcą (choć nie pierwszym kierownikiem) Muzeum ŻIH, który poświęcił znaczną część swojego życia na badanie dorobku polskich artystów-Żydów.

Pod względem historycznym warto wyróżnić dwa – odznaczający się oryginalną kolorystyką portret olejny (jedyny zachowany) z r. 1928, pędzla Maxa Busyna (A-1434) oraz rysunek tuszem z r. 1949 autorstwa Lei Grundig (A-1452). Maks (wł. Mojżesz) Busyn lub Bussin urodził się w Łodzi w r. 1900, w późniejszym czasie przeniósł się jednak do Niemiec.

Ukończył akademię sztuk pięknych w Dreźnie i tam właśnie zetknął się z Sandlem, który w r. 1928 wrócił po kilkuletniej przymusowej emigracji politycznej we Francji (wywodził się z Galicji, ale od r. 1912 pracował w Niemczech). Busyn, którego twórczość wyraźnie pozostawała w nurcie antykapitalistycznie zaangażowanego malarstwa ekspresjonistycznego (czego dobrym przykładem również rzeczony portret z kolekcji ŻIH), należał do drezdeńskiego środowiska lewicowo usposobionych artystów (często żydowskiego pochodzenia), których na przełomie lat 20. i 30. Sandel otaczał opieką jako marszand i krytyk artystyczny.

W tym gronie znajdowała się również Lea Grundig, z domu Langer, urodzona w Dreźnie w r. 1906. Podobnie jak Busyn, Grundig była absolwentką tamtejszej akademii i tworzyła pod silnym wpływem sztuki ekspresjonistycznej (zwłaszcza Otto Dixa). Po r. 1945 należała do czołowych osobistości życia artystycznego w NRD, i jako jedyna kobieta zasiadała na stanowisku przewodniczącego krajowego Związku Artystów Plastyków.

Portret Sandla, dość typowy dla jej twórczości, powstał przy okazji wizyty w Warszawie, kiedy spotkała się ze starym przyjacielem. Właśnie ten wizerunek został wybrany przez Ernestynę Podhorizer-Sandel jako ilustracja rysu biograficznego jej męża, który ukazał się w Biuletynie ŻIH w r. 1973. Portret Sandla stanowi zresztą pendant do portretu Ernestyny (A-1453), który także znajduje się w zbiorach ŻIH.

Wszystkie te portrety będzie można obejrzeć na wystawie czasowej poświęconej Józefowi Sandlowi, która zostanie otwarta w październiku b.r. w Żydowskim Instytucie Historycznym.