Święto rabina Remu na Cmentarzu Remuh w Krakowie, 1931 / NAC

Pamięć Syzyfa

Monika Ochędowska

Nieprzypadkowo w „Czarnym weselu” pojawiają się idee mające bezpośrednie przełożenie na politykę współczesnego Izraela. Edward Pasewicz pokazuje długie trwanie syjonistycznego ruchu Ze’ewa Żabotyńskiego, jego racje i oddziaływania

Przypuszczam, że od czasu do czasu coś takiego zdarza się wszystkim. Może to kwestia szczęśliwych zbiegów okoliczności albo efekt pracy mózgu zawzięcie szukającego podobieństw w następujących po sobie zdarzeniach. Bez względu na przyczynę sekwencja czytanych kolejno książek jest niezwykle istotna dla prób ich objaśniania: teksty po prostu lubią ze sobą grać, czasem nawet chcą być w jednej drużynie. Tak było i tym razem.

Po lekturze wydanej jesienią biografii W.G. Sebalda wróciłam do jego książek, kupując komplet wydanych po latach wznowień. I po raz kolejny przekonałam się, że siła niemieckiego pisarza wynika z utrzymywanego wciąż napięcia między kunsztownością metod twórczych, jakimi się posługiwał, a rozpadem świata, o którym opowiadał. To napięcie – jak się okazało – jest również cechą charakterystyczną powieści Edwarda Pasewicza, po które sięgnęłam zaraz potem. Pisarza interesują pejzaże tuż przed kataklizmem, kiedy wszystko zdaje się nieść zapowiedź dramatycznych zdarzeń. Jednak próbuje on zachować je w swojej prozie precyzyjnie i plastycznie, niczym skonstruowane ze słów dioramy.

Podobieństw do Sebalda jest zresztą w przypadku Pasewicza więcej, a żeby się o tym przekonać, wystarczy tylko przekartkować jego dwie ostatnie książki. Weźmy wydane niedawno „Czarne wesele”. Spomiędzy rozpisanego różnymi krojami tekstu co chwilę wyskakują tu staroświeckie reklamy: czekolady, gramofonów, wód kolońskich, mydła czy kaloszy. Z zamieszczonych na końcu informacji na temat źródeł wiadomo, że pochodzą one z „Nowego Dziennika”, polskojęzycznej gazety żydowskiej wydawanej w dwudziestoleciu. Jej redakcja mieściła się w krakowskiej kamienicy przy Orzeszkowej 7 – w maju 1923 roku podłożono tam bombę.

Pasewicza interesują pejzaże tuż przed kataklizmem, kiedy wszystko zdaje się nieść zapowiedź dramatycznych zdarzeń

Akcja powieści Pasewicza rozpoczyna się trzy lata po tych zdarzeniach, choć retrospekcje przenoszą nas nawet do roku 1918, a krótkie futurospekcje – do lat 40. Obok ogłoszeń z „Nowego Dziennika” trafiamy na czarno-białe zdjęcia synagog i bram getta utworzonego w czasie wojny na terenie krakowskiego Podgórza. Poza nielicznymi wyjątkami ilustracje nie odnoszą się bezpośrednio do fabuły, są raczej odrębnymi artefaktami. Jaki jest zatem cel ich użycia?

Edward Pasewicz, „Czarne wesele”.

Wielka Litera, 432 strony, w księgarniach od listopada 2024W odpowiedzi na to pytanie pomaga Sebald. Jak wiadomo z jego biografii, pracował nad swoimi książkami niczym rasowy bricoleur. W montowanych skrupulatnie tekstach, na które składały się zmiksowane historie bliskich i dalszych krewnych albo ludzi, o których czytał i którzy go fascynowali, wielokrotnie pozostawiał puste miejsca, w które systematycznie wklejał wielokrotnie kserowane fotografie, często przypadkowe. Nie zależało mu, by były wyraźne, przeciwnie, miały być na tyle nieczytelne, by skłaniać czytelniczki i czytelników do ich odcyfrowania, wydłużając tym samym czas spędzony z książką. Fotografie, mówił Sebald, są jak zapory hamujące nurt lektury. Pasewicz śmiało korzysta z tej wskazówki. Zarówno „Pulverkopf”, jak i „Czarne wesele” zawierają dziesiątki zdjęć, obrazków, ogłoszeń czy fragmentów nutowych zapisów, które sprawiają, że co rusz osiadamy na mieliźnie albo wyskakujemy z nurtu opowieści, by następnie ruszyć z historią naprzód niczym na wyplątanym z sitowia kajaku.

Ale to nie wszystko. Pasewicz, by zbudować wrażenie spowolnienia albo wręcz zatrzymania czasu, zamknięcia czytelników w dioramie opowieści, sięga nie tylko po narzędzia artysty wizualnego, ale też po instrumenty filmowe, ściślej: operatorskie. Co robi operator, by dać widzowi wrażenie długiego trwania? Decyduje się na przykład na bardzo długie ujęcia, w filmoznawczej nomenklaturze zwane sekwencjami. Jeśli pamiętacie pierwsze kilkanaście minut „Gracza” Roberta Altmana, wiecie,
co mam na myśli.

„Pulverkopf” rozpoczyna się niezwykle długim opisem pewnego majowego dnia 1993 roku. Jesteśmy w Międzyrzeczu. Główny bohater opowieści jest w tym czasie nastolatkiem, wybiera się właśnie z rodzinnego domu na spacer, by z dala od ciekawskich spojrzeń wypalić porannego papierosa. Gdy dociera nad rzekę, dostrzega zaplątane w trzcinach ciało sąsiada, Kapitana Tańskiego. Trup ma otwarte oczy i wydaje się patrzeć wprost na chłopca. Ten dzień – wypełniony rozmowami Patryka z matką i babką oraz wyjaśnieniami związanymi ze śmiercią Tańskiego – prezentowany jest w niezwykle intensywnej, zmysłowej sekwencji przez dobre siedemdziesiąt stron.

Autor zostawia nam liczne wskazówki dotyczące umownej konstrukcji świata przedstawionego, wtrącając mimochodem, że dla jego postaci zegar „w ogóle nie istnieje”. Trochę jakbyśmy doświadczali tu „dygresji o zmyśle czasu” znanych z „Czarodziejskiej góry” Thomasa Manna (w rozdziale czwartym pierwszego tomu zaraz po rozważaniach o kapryśnej naturze czasu następuje zresztą pierwsze zetknięcie Hansa Castorpa ze zwłokami). Pasewicz dzieli skądinąd i z tym niemieckim pisarzem kilka obsesji – między innymi te dotyczące studium męskiego ciała, zarówno żywego, jak i martwego.

W „Czarnym weselu” mamy do czynienia z podobnym sposobem rozpoczynania historii, kiedy to – jak pisał Mann – „pierwsze dni na nowym miejscu pobytu mają rozmach młodości, to znaczy bieg szeroki i mocny”. Pasewicz startuje od rozpisanej na kilkadziesiąt stron rozmowy dwójki przyjaciół, śledzących podejrzanych – jak im się wydaje – a na pewno coraz mocniej pijanych Anglików. W trakcie rozmowy orientujemy się, że młodzi przyjaciele, Arke Liberman i Izaak Glassman, są wyznawcami pisarza i dziennikarza Ze’ewa Żabotyńskiego.

Autor zostawia nam liczne wskazówki dotyczące umownej konstrukcji świata przedstawionego

Nieprzypadkowo akcja „Czarnego wesela” rozgrywa się w międzywojennym Krakowie, bo to właśnie tu, w dawnej Galicji, Żabotyński miał najwięcej zwolenników. Tu także otwierał ośrodki quasi-harcerskiej organizacji Betar, której członkowie (tacy jak Izaak i Arke) mieli się stać „nowym typem dumnych Żydów”. Żabotyński wpajał im kult siły i zagrzewał do walki o Wielki Izrael ulokowany w konkretnej geograficznej przestrzeni, o którą do dziś toczy się wojna na Bliskim Wschodzie.

Równie nieprzypadkowo pojawiają się w powieści idee mające bezpośrednie przełożenie na politykę współczesnego Izraela (ojciec Binjamina Netanjahu należał do zwolenników Żabotyńskiego, a sam Binjamin w latach 90. stał na czele partii Likud, formacji, dla której Żabotyński był ideowym patronem). Pasewicz pokazuje długie trwanie tej formacji, jej racje oraz efekty oddziaływania.

Mamy więc w „Czarnym weselu” międzywojenny Kraków, w którym wykluwa się ruch syjonistyczny – to jednak tylko jeden z pejzaży tej powieści. Kolejnym, szerszym, jest codzienne życie skłóconych ze sobą mieszkańców Kazimierza: obok syjonistów poznajemy zarówno grupę zasymilowanych, jak i ortodoksyjnych Żydów. To ci, którymi środowiska związane z „Nowym Dziennikiem” gardzą, nazywając przesądnymi głupcami, źródłem uwstecznienia i zabobonu.

Mamy w „Czarnym weselu” międzywojenny Kraków, w którym wykluwa się ruch syjonistyczny

Różnice ujawniają się już przy okazji odprawiania tytułowego czarnego wesela, kontrowersyjnego obrzędu mającego zażegnać zarazę – szerzącą się w mieście grypę hiszpankę. Polega on na wybraniu ze społeczności dwójki najmniej przydatnych (niepełnosprawnych, kalekich, pozbawionych rodzin i środków do życia) członków, a następnie wyprawieniu im symbolicznego ślubu na terenie cmentarza, przy świeżej mogile. Następnie „młodą parę” wywozi się daleko poza miejsce, które ma zostać ocalone przed pandemią. Choroba ma odejść razem z nimi, a społeczność pozostać bezpieczna (ostatnie wzmiankowane w mediach odprawienie tego rytuału miało miejsce podczas pandemii koronawirusa).

Wszystkie te wątki: syjonizmu, obrzędów, zmysłowych relacji między męskimi bohaterami, ich śmierci podczas wojny, a także – w warstwie formalnej – wykorzystania materiału graficznego, odsyłają nas do jeszcze szerszego planu: studiów nad pamięcią w czasach przyspieszającej historii. Pasewicz prowadzi akcję swojej powieści na wstecznym biegu. Nurza czytelniczki i czytelników w temporalnych meandrach, bawiąc się możliwością nieustannego przewijania wydarzeń (retrospekcje i futurospekcje), przy zachowaniu wyraźnego teraźniejszego tła (naszego i bohaterów).

Trochę przypomina to fabularne studia nad negentropią, konceptem odwracania biegu historii celem przywrócenia rzeczywistości pierwotnego porządku. Tyle że u Pasewicza okazuje się, że u źródeł nie ma żadnej harmonii: nic nigdy nie było uporządkowane i niewinne. Na początku było okropne, zimne oko martwego Kapitana Tańskiego. Były bombowe zamachy, morderstwa, konflikty i spory. Świat nieustannie się rozpada, a najciekawsze momenty to te chwilę przed katastrofą. Choć nasza pamięć działa tak, byśmy w to nie wierzyli.

Their Time Is Up

Liel Leibovitz

Palestinians cheer at the site where Hamas handed over the bodies of four Israeli hostages to the Red Cross in Khan Younis, 20 February, 2025. The transfer, which included the remains of members of the Bibas family, took place as part of a ceasefire agreement between the two sides.
Abed Rahim Khatib/picture-alliance/dpa/AP Images

Egypt and UNRWA Were for Trump’s Gaza Plan Before They Were Against It

Hussain Abdul-Hussain

President Donald Trump announced his call to relocate Gazans to Egypt on February 5, 2025, but his plan is actually 72 years old.

In 1953, Egypt and the United Nations Relief and Works Agency (UNRWA) signed onto a plan to resettle 120,000 Arab refugees from Gaza.

In 1955, the two sides presented their findings: At the cost of $200 million ($2.4 billion in 2025 dollars), the Egyptian town of Qantara, east of Suez and 130 miles southwest of Gaza, would become the refugees’ new home. Egypt would divert water from the Nile to allow agriculture and a self-sustaining economy.

But in retribution to the refusal of the United States and United Kingdom to fund the Aswan Dam’s construction, Egypt’s President Gamal Abdel Nasser pulled the plug on the Gaza-Sinai plan.

Since then, the plan has been largely forgotten, except in the annals of revisionist Palestinian history, which anachronistically projects the “right of return” back into history. In the revisionist approach, the Gazans thwarted the Sinai resettlement conspiracy with their “1955 March Intifada.”

In 1953, Egypt and the United Nations Relief and Works Agency (UNRWA) signed onto a plan to resettle 120,000 Arab refugees from Gaza.

The root of that uprising—what contemporaries called the 1955 Outburst—laid with “communists, Muslim Brotherhood members, and independents” who held their meetings “at the UNRWA Teachers’ Syndicate headquarters.” Their demands included “the cancelation of the Sinai relocation project; [and] the training and arming of Palestinians in the camps.”

Egypt, then the sovereign over the Gaza Strip, promised to “end the Sinai relocation project,” but quickly broke its promise. The Nasser regime instead undertook mass arrests and threw its communist and Muslim Brotherhood leaders into prison, where they remained until July 1957. Cairo also dismantled the UNRWA Teachers’ Syndicate in Gaza.

Nasser then continued with the Gaza-to-Sinai relocation project, signing the joint plan with UNRWA in July 1955. Nasser eventually pulled out of the relocation plan for two reasons:

First, he was frustrated with the Eisenhower administration for withdrawing its funding of the Aswan Dam. Second, he feared communists on the left and Islamists on the right might use the issue to outflank him. As a result of such domestic machinations, 120,000 Arabs remained stuck in a resourceless strip instead of relocating to an economically viable spot, less than 150 miles to the south.

Intra-Arab rivalry and populism has long cost the Palestinians dearly. Instead of resettling those who left Israel after 1948 in places with growth potential, different Arab factions promised them a “return” that left them in destitution for more than seven decades. It is this destitution that Trump wants to end.

Palestinians “deserve a far better life,” he said in 2020. “They deserve the chance to achieve their extraordinary potential. Palestinians have been trapped in a cycle of terrorism, poverty, and violence, exploited by those seeking to use them as pawns to advance terrorism and extremism.” He promised to “find a constructive path.”

If the world pools some $10 billion, it can spend $2 billion to build a city in the Sinai with a modern infrastructure.

In 2025, the U.S. president recognizes he must take the wind out of the sails of those who want Gazans to be perpetual victims whose victimhood they can use against Israel. While many on the left and right in the United States reacted with fury to Trump’s proposal, they do not realize how a similar plan was once the best option to end the dispute.

Had the Egypt-UNRWA plan succeeded in 1955, Arabs would have been resettled in an area with a beachfront that was 365 square miles, two and a half times the size of the Gaza Strip, with water resources and a viable economy that relied on both agriculture and services, given the proximity of Qantara to the Suez Canal and Port Said.

It is not too late to revive the plan. If the world pools some $10 billion, it can spend $2 billion to build a city in the Sinai with a modern infrastructure that includes solar-powered desalination plants and an airport under Egyptian sovereignty. It can still make use of Port Said, while international donors can use the $8 billion to lease the tiny strip from Egypt for 99 years.

Why lease? Because as Israeli thinker Micah Goodman argues in Catch-67, it is easier to arrive at a settlement between Israel and the Palestinians as long as it is not called “final.” Cairo, meanwhile, could use the money to replenish its depleted foreign currency reserves.

Let Gazans relocate to a new city and let future generations worry about a “final settlement.” When Palestinians have the benefit of hindsight, they may not find uncompromising nationalism and self-victimization to be their best option.