Kolekcja malarstwa, rysunku, rzeźby ze zbiorów Żydowskiego Instytutu Historycznego

Kolekcja malarstwa, rysunku, rzeźby ze zbiorów Żydowskiego Instytutu Historycznego

Wystawa „OCALAŁE. Kolekcja ŻIH” ukaże fenomen polsko-żydowskiej kultury i sztuki od końca XIX do połowy XX wieku. Zaprezentowane zostaną dzieła blisko pięćdziesięciu artystów.
 

Czas trwania – 30 X 2014 – 31 III 2015
Wernisaż – czwartek, 30 października 2014, godzina 18:00
Miejsce – Żydowski Instytut Historyczny, Warszawa, ul. Tłomackie 3/5
Kurator wystawy – Teresa Śmiechowska
Współpraca – Jakub Bendkowski, Michał Krasicki
Partnerzy wystawy – Taube Foundation
Patroni medialni – PAP, Radio TOK FM, TVP Kultura, Tygodnik Powszechny, Newsweek Historia, Gazeta Wyborcza, Gazeta Co Jest Grane, The Warsaw Voice, Kultura Liberalna, Dzieje.pl, Culture.pl

* * *

Zbierane na terenie całego kraju od roku 1944, ocalone od zniszczenia dzieła są bardzo ważnym dokumentem i świadectwem historii polskich Żydów. Stanowią one trzon kolekcji malarstwa, grafiki i rzeźby znajdującej się w zbiorach Muzeum ŻIH. Dzięki jej stałemu uzupełnianiu Instytut zgromadził prace najważniejszych artystów żydowskiego pochodzenia, niejednokrotnie jest to jedyny pozostały po nich ślad, jedyna pamiątka. Na wystawie zaprezentujemy dzieła blisko pięćdziesięciu autorów, ukazujące bogactwo żydowsko-polskiego życia artystycznego przedwojennej Warszawy i wielu innych miast II Rzeczypospolitej. Znajdą się na niej także prace powstałe w gettach w czasie niemieckiej okupacji.

Wystawą pragniemy też przerwać długie milczenie na temat tych mało znanych a zarazem wybitnych twórców. Złożona z dwóch części ekspozycja będzie zrealizowana z okazji otwarcia wystawy głównej w Muzeum Historii Żydów Polskich.

Jej pierwsza część, na którą złożą się prace artystów tworzone w gettach i w czasie niemieckiej okupacji, zostanie umieszczona w specjalne zaaranżowanej przestrzeni. Duża część prac związana jest bezpośrednio z Warszawą i Łodzią. Większość z nich pochodzi z Podziemnego Archiwum Getta Warszawskiego z tzw. Archiwum Ringelbluma. Wśród nich będą prace takich artystów jak Gela Seksztajn (seria portretów dzieci) czy nieznany z imienia Rosenfeld (rysunki z komentarzami autora). Ponadto na wystawie znajdą się rysunki Witolda Lewinsona, Romana Kramsztyka i Henryka Becka, dzieła tworzone w atmosferze lęku o życie i w nieludzkich warunkach.

Przypomnimy także prace Maksymiliana Eljowicza, który w czasie wojny w warszawskim getcie, razem z innym artystą Józefem Śliwniakiem, wykonywał witraże do holu recepcyjnego budynku gminy żydowskiej oraz polichromie ukazujące sceny biblijne i Żydów przy pracy.

Na drugą część wystawy złożą się przede wszystkim dzieła będące rdzeniem kolekcji sztuki ŻIH. Ich treści dotyczą wielu zjawisk, myśli inspirowanych problemami epoki i wydarzeniami z codziennego życia. Ich autorzy, mistrzowie koloru, przestrzeni, rytmu i formy często nawiązują do czasów dzieciństwa i dojrzewania. Pokażemy zapamiętane przez artystów „krajobrazy“, wiejskie i miejskie scenerie, martwe natury i portrety, malarstwo rodzajowe. To, co je charakteryzuje, to znakomity warsztat malarski nabyty w szkołach rzemiosła artystycznego i akademiach sztuk pięknych Europy. Będziemy mogli zobaczyć różne style i kierunki odbijające się w prezentowanych dziełach, począwszy od realizmu, poprzez impresjonizm, postimpresjonizm, po ekspresjonizm i surrealizm.

Ważne i wspólne dla obu części wystawy OCALAŁE. Kolekcja ŻIH jest to, że będzie ona świadectwem życia wielu artystów, które zostało brutalnie przerwane: umierali z głodu, mordowano ich w niemieckich obozach zagłady w Treblince, Auschwitz, Bełżcu, ginęli zamęczeni w gettach Warszawy, Lwowa, Krakowa, Białegostoku i Łodzi. Tylko niewielu z nich udało się przeżyć gehennę Holokaustu. Jedyne, co po nich zostało, to wspomnienie pejzaży minionego świata.

Czytaj dalej o wystawie tu: Kolekcja malarstwa….

Bunt i zagłada w obozie janowskim we Lwowie

Michał Staniul dla Wirtualnej Polski

Wizyta Hansa Franka (trzeci z lewej) we Lwowie. Generalny gubernator przechodzi przed oddziałem ochotników SS “Galizien” (fot. NAC / )

Nazistowski obóz janowski we Lwowie działał zaledwie dwa lata. To wystarczyło, by przekształcił się z miejsca katorżniczej pracy przymusowej w katownię, w której mordowano tysiące polskich i ukraińskich Żydów. Gdy 19 listopada 1943 roku garstka więźniów wybranych do odkopywania i palenia zwłok podjęła desperacką próbę buntu, Niemcy po raz kolejny zastosowali odpowiedzialność zbiorową. 71 lat temu oddziały SS otoczyły obóz przy ul. Janowskiej i zimną krwią pozbawiły życia resztę jego mieszkańców – pisze Michał Staniul w artykule dla WP.PL.

Masywny, dwupiętrowy budynek przy ulicy Janowskiej 134 miał już swoje lata – powstał jeszcze w czasach, gdy Lwów był częścią austriackiego zaboru. W 1939 roku stanowił centralny punkt fabryki maszyn młyńskich należącej do żydowskiego przedsiębiorcy Steinhausa. Gdy po sowieckiej napaści na Polskę miasto dostało się w ręce wojsk radzieckich, zakład został znacjonalizowany. Wkrótce jednak znowu miał konkretnego właściciela.

Niestety, była to DAW – Deutsche Ausrüstungswerke, firma zbrojeniowa zarządzana przez hitlerowskie SS.

Trucizna

Armia Czerwona nie była, rzecz jasna, łaskawa dla mieszkańców Lwowa. Ocenia się, że podczas niespełna dwóch lat pobytu nad Pełtwią komuniści zabili około 7 tys. ludzi, głównie “wrogów klasowych”. Większość ginęła w piwnicach bezpieki lub podczas egzekucji w okolicznych lasach, z dala od wzroku przypadkowych świadków. Kiedy więc 29 czerwca 1941 roku miasto zostało zdobyte przez Wermacht, Niemcy bez większych problemów obciążyli sowieckimi zbrodniami lokalnych Żydów.

Przedwojenny Lwów był trzecim z największych skupiskiem ludności żydowskiej w Polsce. Według danych z początku lat 30., około 100 tysięcy lwowian wyznawało religię mojżeszową. Dekadę później liczbę tę powiększyła – oprócz przyrostu naturalnego – fala uchodźców z frontu zachodniego. W chwili nadejścia oddziałów nazistowskich w mieście mogło żyć więc nawet 150 tysięcy Żydów.

“Już w pierwszych godzinach rozlepili Niemcy po mieście afisze podjudzające przeciwko Żydom. W tych afiszach i w ulotkach, rozdawanych na ulicach, przedstawiano Żydów jako winowajców pożogi wojennej, pomawiano ich o niestworzone zbrodnie, insynuowano im rzekome wymordowanie kilku tysięcy Polaków i Ukraińców. Zatruty siew wydał oczywiście odpowiedni plon” – pisał w wydanej tuż po wojnie “Zagładzie Żydów lwowskich” historyk Filip Friedman.

Pogromy wybuchały z przerażającą częstotliwością przez kolejne trzy lata. W części z nich brały udział bojówki ukraińskich nacjonalistów.

W lipcu 1941 roku Niemcy uruchomili produkcję amunicji przy ulicy Janowskiej, na północno-zachodnim obrzeżu miasta. Niemieckie prawo nakładało obowiązek pracy na wszystkich żydowskich mężczyzn w wieku od 14 do 60 lat. Początkowo wielu z nich dobrowolnie zgłaszało się do DAW; wierzyli, że papiery z zakładów pozwolą im chociaż częściowo uniknąć represji ze strony okupantów. Ale jeśli tak było, trwało to bardzo krótko.

Po niecałych trzech miesiącach hitlerowcy postanowili zmienić charakter fabryki. Poszerzono należący do niej teren, otoczono go drutem kolczastym i wieżyczkami strażniczymi, a na wolnym miejscu wzniesiono kompleks podłużnych drewnianych baraków. Odesłano też do domu polskich i ukraińskich robotników. 1 października 1941 roku komendant placówki, Hauptsturmführer (kapitan w SS) Fritz Gebauer, oznajmił pozostałym pracownikom: od teraz zostajecie tutaj.

Obiekt przy ul. Janowskiej miał stać się bowiem głównym lwowskim obozem koncentracyjnym dla ludności żydowskiej.

Sadyści

Sytuacja Żydów we Lwowie stawała się tymczasem dramatyczna. Jesienią Niemcy zaczęli wypędzać ich do getta, które utworzono w najbardziej zaniedbanej, północnej części miasta: na Zamarstynowie i Kleparowie. Ponad 100 tysięcy ludzi musiało stłoczyć się na obszarze zaledwie kilku osiedli. Przeludnienie, głód i choroby nie były jednak jedynymi problemami – hitlerowcy co rusz urządzali brutalne łapanki, podczas których zatrzymywali zdrowych i silnych mężczyzn oraz chorych i starców. Ci pierwsi trafiali do obozów pracy. Drudzy byli zazwyczaj zabijani na miejscu.

Czytaj dalej tu: Bunt i zagłada…

Piotr Paziński

Obejrzałem dziś po raz pierwszy wystawę główną

Piotr Paziński

[ Przedruk z Facebook’a za zezwoleniem autora ]

No więc obejrzałem dziś po raz pierwszy wystawę główną w Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. Na pewno jest tak, że jedna wizyta, nawet kilkugodzinna, nie wystarczy, żeby ekspozycję zgłębić porządnie i dać sprawiedliwą ocenę. Stąd tylko kilka luźnych uwag:
1. Wystawa zrobiona jest rzeczywiście z rozmachem, widać tu i włożony wysiłek intelektualny i pieniądze i żmudną, wieloletnią pracę koncepcyjną.

2. Im dalej, tym lepiej. O ile pierwsze moduły wystawy, tak mniej więcej od Ibrahima ibn Jakuba do rozbiorów, rażą szkolną dydaktyką i sztucznością (jak pokazać ciekawie średniowiecze?), to dalej robi się ciekawiej, mimo że materiału coraz więcej.

3. Las, z którego mają wyłonić się Żydzi, jest słaby, dalej panuje chaos, wielka makieta Krakowa i Kazimierza jest tak duża, że zupełnie nieporęczna i niezagospodarowana, w związku z tym nic nie wyjaśnia. Gwoździec jest ładny, choć szczerze mówiąc nie powala. Oryginalna polichromia z Tykocina czy Łańcuta to to nie jest, a i całe założenie „miasteczka” przypomina martwą makietę, brak w nim zupełnie życia.

4. Ciekawie się robi, kiedy wkraczamy w nowoczesność. Poczekalnia dworcowa, Łódź, Nalewki, wielka plansza wyjazdów do Ameryki – wszystko to jakoś porusza, choć niby znamy te historie. Wiadomo, MHŻP nie da rady konkurować z oryginałami. Kto widział fabrykę Poznańskiego, Ellis Island, a nawet warszawskie Muzeum Kolejnictwa, będzie miał poczucie, że dostarcza mu się miniaturowych, ledwie naszkicowanych kopii, ale kiedy się o tym zapomni, kiedy przyjmiemy do wiadomości, że to musi być synteza, z konieczności powierzchowna, ekspozycja zyskuje i przestaje irytować.

5. Wbrew obawom całkiem podobała mi się wystawa o 20-leciu międzywojennym, wydaje mi się, że udało się uchwycić ten okres w całej jego wręcz fajerwerkowej różnorodności, unikając tego, co tak natrętnie suflowane jest w pierwszych galeriach, tzn. że Polska była dla Żydów rajem na ziemi. Wiemy, że nie była, i raczej nikt tego tutaj nie udaje. To duża zaleta.

6. Część holokaustowa jest mocna, nic nie poradzę. Na małej przestrzeni udało się uzyskać wrażenie przerażającej klaustrofobii Zagłady, ścieśniającej się przestrzeni (zejście po schodach na Umschlagplatz!, kryjówki, pomysłowe szuflady z archiwum Ringelbluma, nieźle zaaranżowane powstanie w getcie itd.), no i całkowitej ruiny barwnego świata przedwojnia (panorama doszczętnie zburzonego getta z kilkoma artefaktami wydobytymi z ruin – dreszcz na plecach). Duży punkt dla muzeum!

7. Powojnie całkiem interesujące. Wiadomo: wszystko w skrócie, ale są i Kielce, i wyjazdy, i Dolny Śląsk i TSKŻ i Gomułka i Marzec. Niezłe proporcje. Ci, którzy chcieli mieć koniecznie żydokomunę, dostali Bermana i Światłę. Mam nadzieję, że im wystarczy. Ociupinkę za mała jest wystawa o latach 70. Że prawie nic, tylko „Odczytanie popiołów” Ficowskiego, a potem Wałęsa w stoczni (jakoś mnie irytuje ten Wałęsa!). No a potem współczesność, o której nic nie powiem, bo jestem jednym z eksponatów, więc mi głupio i w ogóle obciach.

8. Jestem zdania, że muzeum nie powinno być ani apologetyczne i utrzymane w klimacie „łał, jacy byliśmy super i jaki wielki jest nasz wkład w dzieje świata”. Sądzę też, że nie musi być nadmiernie krytyczne. Naprawdę, muzeum nie jest po to, żeby od razu rozwalać jednym kopniakiem wszystkie własne i cudze dobre samopoczucia, rozmontowywać paradygmaty, opowiadać stronniczo (żeby nasza prawda okazała się najprawdziwsza i nasze było na wierzchu). Piję tu trochę do niesprawiedliwej i agresywnej recenzji Joanny Krakowskiej, która na łamach Dwutygodnika zarzuciła twórcom wystawy oportunizm i tchórzostwo. Bo wystawa nie powinna się podobać, a powinna uwierać jak kolec w oku. Bez przesady. Sam jestem jak najdalszy od wizji Polin jako raju na ziemi, ale nie wiem, czy chciałbym oglądać muzeum super zaangażowane i super krytyczne. Obawiam się, że byłoby ono wówczas prostym rewersem apologetyki i zalizywania.

9. To, co rzuca się w oczy, to fakt, że opowieść snuta jest z perspektywy dziejów Polski. To faktycznie jest historia Polin, z Żydami w roli głównej. Wynika z tego kilka rzeczy: przekonanie, że dzieje Żydów w ostatnim tysiącleciu są jakoś naturalnie sprzężone z dziejami Polski. Tymczasem wiemy, że to prawda i nieprawda. Żydowska cywilizacja była transgraniczna, toczyła się równolegle w wielu państwach i w wielu językach, dla żydowskiego świata Polin stała się ważna tak naprawdę dopiero w XVI wieku, a i później zresztą wiele ważnych wydarzeń w żydowskiej historii i procesów historycznych, które składały się na żydowskie dzieje, toczyło się poza obszarem zwyczajowo nazywanym Polin. Ta perspektywa, zasygnalizowana na początku mapą wędrówek żydowskich kupców i szybkim przelotem przez gminy Nadrenii i Czech, zupełnie zanika w kolejnych epokach. Jak gdyby wraz z umocnieniem się i powiększeniem Rzeczypospolitej (tak mniej więcej od Kazimierza Wielkiego poprzez Jagiellonów aż do XIX wieku) całość żydowskich dziejów wyczerpywała się na Polsce. Taka perspektywa zdecydowanie mi nie odpowiada. O ile nie oczekiwałem od MHŻP, że będzie chłostać statystycznego Polaka i na każdym kroku wytykać mu antysemityzm i mówić, że całe to rajskie Polin to ściema, a jak ktoś uważa inaczej, to jest filosemitą albo podlizuje się gojom, to tego oczekiwałem: pokazania diaspory żydowskiej w Europie jako niesłychanie skomplikowanego organizmu, w którym Polin była jednym z organów (zgoda, bardzo dużym), nie zawsze najważniejszym i dominującym, a na pewno połączonym z innymi. Starczy przypomnieć Haskalę (słabo w muzeum przedstawioną i właściwie niezrozumiałą), a więc ruch ku niemieckości, czy dzieje rosyjskojęzycznej inteligencji żydowskiej, która w ogóle przepadła (bo Rosji nie lubimy, więc nie przyznamy, że kultura rosyjska była od XIX wieku atrakcyjniejsza jako droga emancypacji i asymilacji od kultury polskiej).

10. Muzeum nazbyt powierzchownie przemyka się nad żydowską tradycją. Skoro jest placówką edukacyjną, to powinno wyjaśnić, czym był i jest judaizm. Mamy gabloty o Mosze Isserlesie i jego appendiksach do Szulchan Aruch, o sporach sabataistów z ortodoksami, chasydów z mitnagdami, haskalistów z tradycjonalistami, mamy makietkę jesziwy wołożyńskiej i dworu w Sadogórze, ale chyba się nie dowiemy (o ile czegoś nie przeoczyłem), co to jest Tora, Talmud, halacha, hagada, szabat czy Jom Kipur. W każdym muzeum żydowskim, jakie znam, tradycji, kalendarzowi, świętom i obyczajom poświęcona jest z reguły oddzielna sala. Od czegoś trzeba zacząć. Zamiast kompletnie niepotrzebnej sali z gadającym lasem wystarczyło zrobić solidną pigułkę „Judaizm w dziesięć minut”. Nie chodzi o powielanie dobrze znanych ekspozycji z setką kubków kiduszowych, besaminek i talerzy sederowych, ale właśnie pigułkę: oto podstawowe zasady cywilizacji, o której będziemy opowiadać.

11. No i na koniec: sporo niedoróbek, które dla początkujących mogą okazać się barierą nie do sforsowania. Nie opisane mapy (konia z rzędem temu, kto połapie się w wielkiej mapie Podola i zrozumie, o co biega w makiecie Krakowa), nie podpisane zdjęcia, rozliczne portrety bez notek biograficznych, a często z sygnaturami tylko w języku jidysz albo hebrajskim. Wiele tekstów umieszczono zwyczajnie za wysoko, pod sufitem, a nie wszędzie jest dobre światło… No ale zobaczyć warto, a może nawet trzeba.