Muzeum między barykadami

Otwarcie Muzeum Historii Żydów Foto: PAP

Oficjalnie wszyscy się cieszą z otwarcia Muzeum Historii Żydów Polskich. Nieoficjalnie toczy się o nie spór. Zagrożeniem są nie tylko wymagania polityków i sponsorów, ale też zniekształcanie prawdy historycznej przez pozornych przyjaciół.

Spory o to, czyje in­te­re­sy po­win­no re­pre­zen­to­wać Mu­zeum i czyją nar­ra­cję po­win­no wy­ra­żać, toczą się od dawna. Ście­ra­ją się tu: po­li­ty­ka hi­sto­rycz­na pań­stwa, wy­obra­że­nia spon­so­rów na temat hi­sto­rii sto­sun­ków pol­sko-ży­dow­skich, zbu­do­wa­na na trau­mie Ho­lo­kau­stu toż­sa­mość Izra­el­czy­ków i iden­ty­fi­ka­cja Żydów z dia­spo­ry, opar­ta głów­nie na do­świad­cze­niu an­ty­se­mi­ty­zmu i wąt­kach re­li­gij­nych.

Tym­cza­sem dla wszyst­kich po­win­no być jasne, komu Mu­zeum od­da­je głos w pierw­szym rzę­dzie: pol­skim Żydom. Cha­sy­dom i li­twa­kom, asy­mi­la­to­rom i or­to­dok­som, re­li­gij­nym agu­dow­com i świec­kim bun­dow­com. Ży­dow­skim in­te­lek­tu­ali­stom i lu­dziom pół­świat­ka, re­wo­lu­cjo­ni­stom i fa­bry­kan­tom, pa­trio­tycz­nym le­gio­ni­stom i sy­jo­ni­stom ma­rzą­cym o Izra­elu.

Już teraz widać, że pełna re­pre­zen­ta­cja wszyst­kich tych od­cie­ni pol­skie­go ży­do­stwa na­po­ty­ka na prze­szko­dy – za­rów­no ze stro­ny „pa­trio­tycz­nej”, jak „kry­tycz­nej”.

Ryzyko narracji „patriotycznej”

O tym, że nar­ra­cja „pa­trio­tycz­na” może być prze­szko­dą w wia­ry­god­nym re­pre­zen­to­wa­niu hi­sto­rii pol­skich Żydów, twór­cy Mu­zeum prze­ko­na­li się już two­rząc eks­po­zy­cję. Do­brym przy­kła­dem są na­ci­ski na au­to­rów ga­le­rii po­wo­jen­nej pla­ców­ki. Współ­twór­czy­ni tej eks­po­zy­cji, He­le­na Dat­ner, wspo­mi­na­ła „Ga­ze­cie Wy­bor­czej” o su­ge­stiach ze stro­ny pol­skich władz, aby le­piej re­pre­zen­to­wa­no tu „pol­ską rację stanu”. W póź­niej­szym ar­ty­ku­le w „Kry­ty­ce Po­li­tycz­nej” stresz­cza­ła in­ten­cje rzą­dzą­cych na­stę­pu­ją­co: „Po­każ­cie, wy, twór­cy wy­sta­wy, Żydów złych (ży­do­ko­mu­na), ode­tnij­cie się od nich, wy­ka­zu­jąc się od­wa­gą, a potem po­każ­cie Żydów pięk­nych, pa­trio­tycz­nych, waż­nych i przede wszyst­kim po­dob­nych do nas”. W obo­wią­zu­ją­cej w Pol­sce nar­ra­cji pa­trio­tycz­nej miesz­czą się tylko Ży­dzi-pa­trio­ci, nawet ci, któ­rzy Ży­da­mi się już nie czuli. Am­bit­ne mu­zeum tym­cza­sem po­win­no pró­bo­wać wnik­nąć w mo­ty­wy, które do­pro­wa­dzi­ły wielu Żydów do ko­mu­ni­zmu – po­dob­nie zresz­tą jak w przy­czy­ny kry­ją­ce się za po­gar­dą asy­mi­la­to­rów wobec Żydów or­to­dok­syj­nych. Nie może za­my­kać się na pro­stej oce­nie mo­ral­nej, w któ­rej jedni są po pro­stu do­brzy, a dru­dzy źli.

Na­ci­ski władz na au­to­rów ga­le­rii nie są za­sko­cze­niem. W końcu po­li­ty­ka hi­sto­rycz­na (np. kru­cja­ta prze­ciw oskar­że­niom o „pol­skie obozy śmier­ci”), to chyba je­dy­na spra­wa łą­czą­ca po­li­ty­ków PiS i PO. Jeśli cho­dzi o sto­su­nek do hi­sto­rii pol­skich Żydów i do Ho­lo­kau­stu, w na­szej po­li­ty­ce ist­nie­je pewna cią­głość: cho­dzi o prze­mil­cza­nie ciem­nych kart wła­snej prze­szło­ści oraz prze­nie­sie­nie zbio­ro­wej od­po­wie­dzial­no­ści za za­an­ga­żo­wa­nie w ko­mu­nizm na Żydów.