Grynberg: “Moim krajem jest Polska. Ale być Żydem w Polsce to coś trudniejszego”

Michał Gostkiewicz

Mikołaj Grynberg (fot. Paweł Żak)

– Chciałby pan być Żydem w tym kraju? – pyta w rozmowie z portalem Gazeta.pl fotograf i pisarz Mikołaj Grynberg. I deklaruje, że jego krajem jest Polska, w której mieszka. Ale w książce “Oskarżam Auschwitz” rozmawia z dziećmi ocalonych z Holocaustu. Dla wielu z nich Polska kojarzy się z piekłem, które przeszli i do którego nie chcą wracać. Grynberg wraca. Nam tłumaczy, dlaczego.

Michał Gostkiewicz, Gazeta.pl: – Rozmawiamy w dniach otwarcia Muzeum Historii Żydów Polskich Polin…

Mikołaj Grynberg*: – To jest szansa dla wszystkich. Dla nas, Żydów – żeby zobaczyć, że tu w przeszłości było życie. Tam jest wiele życia. Ale i dla nas, Polaków, że my tu wszyscy żyliśmy razem.

Ludzie, którzy przeżyli Holocaust, opisywani przez swoje dzieci – pana rozmówców z książki “Oskarżam Auschwitz”, wolą nie pamiętać? Jak matka dwóch bliźniaków, z którymi pan rozmawiał, która ukrywała, kim są.

– To nie jest tak, że oni wolą nie pamiętać. Oni chronią swoje dzieci po to, żeby one nie wiedziały, że są Żydami. Żeby im się nie mógł ten los żydowski przytrafić. Wiadomo, że nikt nie chce pamiętać tych złych rzeczy. Rodzice moich bohaterów nie są w stanie o nich zapomnieć, ale chronią swoje dzieci, nie mówiąc im nic. A czasami nie mówią, bo nie są w stanie do tego wracać słowami. Bo jak wrócą, to koniec, to już nie dadzą rady żyć.

Tylko że dziecko wychwytuje strzępy historii, szuka, pyta i nie dostaje odpowiedzi. Tak jakby zabierali im tożsamość. To “Drugie Pokolenie” nie wie, kim jest. “Matka i ojciec nic mi nie mówią, nie mam tożsamości”.

– To wszystko prawda. Ale mówimy o tym, że ich rodzice starają się zachowywać najlepiej, jak mogą w takiej sytuacji. To jest wszystko, na co ich stać. Są tak straumatyzowani, że więcej nie mogą. Przyjął pan perspektywę tego dziecka, które ma żal, i mówi: “Ale ja się nagle dowiaduję, i nie wiem, kim jestem”. Tak, to jest jedna z wersji tych historii. Ale jeśli próbujemy zrozumieć ocalonych, to ten obraz jest taki, że oni robią wszystko, co są w stanie zrobić – i czasem to nie wystarcza, by być dobrym rodzicem.

Historia właściwie każdego Polaka jest naznaczona II wojną światową do III pokolenia – bo ta wojna wciąż ma wpływ na nasze losy. Historia wielu polskich rodzin zaczyna się w 1939 albo w 1945 r. Bo o tym, co było wcześniej, nic nie wiadomo – dokumenty spłonęły, domy zburzono, ludzie zginęli. Polaków jednak zostało więcej. W przypadku Żydów jest to jeszcze wyraźniejsze – pana bohater siada po wojnie z rodziną do stołu. Rodzina liczy cztery osoby. Bo nikogo innego nie ma. To pokazuje samotność ocalonych i ich rodzin, które próbowali stworzyć.

– My mieszkamy na terenach, które były pod okupacją niemiecką, i wszyscy wiemy, co tu się stało. Podkreślam, że nie chcę tu wracać do licytowania się, kto więcej wycierpiał. Ale żydowskie rodziny przeszły przez coś innego. Z tych rodzin zostały strzępki. Zostały pojedyncze osoby, z gigantycznych rodzin została np. jedna osoba. Która się potem związała z jedyną osobą z jakiejś innej rodziny, i zrobili dziecko. Będąc potwornie samotnymi ludźmi, w żałobie do końca życia. Dziś się mówi o syndromie PTSD – to co powiedzieć o nich…

Tylko to dziecko pyta matkę o przeszłość jak Lilli i słyszy “Zostaw. Idiotka!” I jeszcze raz “zostaw. Idiotka!” i “zostaw. Idiotka!”. Kogo pan rozumie bardziej? To dziecko czy tę matkę? Pan, jako dziecko ocalonych.

– Rozumiem ich obydwoje. Tak długo jestem w tym zanurzony, że rozumiem ich obydwoje i myślę, że dlatego zdecydowałem się o tym pisać. Gdybym był rzecznikiem jednej ze stron, tylko dolewałbym oliwy do ognia. Między tymi pokoleniami, to prawda, jest konflikt. Dlatego, że ludzie, którzy przeżyli wojnę, wychowują dzieci, a te dzieci mają ambicje, chcą coś więcej. I w niektórych rodzinach rodzice ich troszkę hamują. Mówią: “przestań! Masz co jeść? Dom, dach nad głową? Po co się wystawiasz na inne, niebezpieczne sprawy?”. A młodzi wychowali się w świecie, w którym już nie ma tej wojny – fizycznie, bo w domu nadal ją mają, jest zawsze punktem odniesienia.

Czytaj dalej tu: Grynberg: “Moim krajem…

Ja się urodziłam koło Jasnej Góry

„Kiedyś wróciłam z podwórka z płaczem, że ktoś mnie przezywał, że jestem «Żydówa». Tato kazał mi usiąść i mówi: »Tak, jesteś Żydówką. Bo ja jestem Żydem, twoja mama jest Żydówką, to i ty jesteś«. »Nie ja nie jestemŻydówką. Ja się urodziłam koło Jasnej Góry. Może wy jesteście!«” – opowiada Halina Wasilewicz, działaczka Towarzystwa Kulturalno-Społecznego Żydów w Częstochowie.

Przedstawiamy cykl reportaży, w którym o życiu w swoich miastach, o tożsamości żydowskiej i o tym, jak może ona być różnorodna opowiadają działacze żydowscy, członkowie gmin i klubów Towarzystwa Kulturalno-Społecznego Żydów w Polsce, rabini, chazani, artyści, społecznicy i pasjonaci kultury żydowskiej.

Cykl powstał w ramach realizacji wywiadów historii mówionej Muzeum Historii Żydów Polskich.

Źeby pamięć o tym, co się zdarzyło, nie zniknęła

„Tutaj jest życie żydowskie, są młodzi ludzie, więc jest szansa i nadzieja na odrodzenie. Ja jestem teraz tutaj i działam, bo to jest taka potrzeba wzięcia odpowiedzialności – żeby pamięć o tym, co się zdarzyło, nie zniknęła. Trochę to teraz od nas zależy” – opowiada mieszkająca w Warszawie Helena Czernek, artystka projektantka, współtwórczyni marki „Mi Polin. Z Polski”.

Przedstawiamy cykl reportaży, w którym o życiu w swoich miastach, o tożsamości żydowskiej i o tym, jak może ona być różnorodna opowiadają działacze żydowscy, członkowie gmin i klubów Towarzystwa Kulturalno-Społecznego Żydów w Polsce, rabini, chazani, artyści, społecznicy i pasjonaci kultury żydowskiej.

Cykl powstał w ramach realizacji wywiadów historii mówionej Muzeum Historii Żydów Polskich.

Sylwetki – Roman Polański

Roman Polański Fot. M. Tuliński/Forum

Wybitny polski reżyser, scenarzysta i aktor filmowy i teatralny, producent filmowy. Laureat wielu nagród filmowych, w tym Złotych Lwów, Złotej Palmy i Oscara.
Data urodzenia: 1933-08-18
Kategoria: Kultura, rozrywka i media

Biografia

Romań Polański urodził się w Paryżu, w rodzinie polskich Żydów. Jego prawdziwe nazwisko to Raymond Liebling. W 1937 r. rodzina przyszłego reżysera przeniosła się do Krakowa, skąd pochodził jego ojciec. W czasie wojny z powodu żydowskiego pochodzenia znaleźli się w krakowskim getcie. Rodziców Polańskiego wywieziono do obozów koncentracyjnych – matka zginęła w Auschwitz, ojciec przeżył obóz w Mauthausen. Polańskiemu udało się wydostać z getta, wychowywał się potem w podkrakowskiej wsi.

W 1954 r. Polański rozpoczął studia reżyserskie w łódzkiej “filmówce”. Szybko zyskał tam opinię oryginała. Początkowo był niezbyt lubiany, stopniowo jednak zaczął zdobywać szacunek i podziw kolegów.

Andrzej Wajda wspólną młodość grupy sławnych polskich reżyserów określił tak: “Wszystko było w nas przedwojenne, łącznie z dobrym wychowaniem; natomiast Polański jawił się jako potwór”.

Wajda zdecydował się jednak obsadzić Polańskiego w swoim filmie “Pokolenie” z 1954 r. W późniejszych latach Polański zagrał jeszcze m.in. w trzech innych filmach tego reżysera – “Lotnej” (1959), “Niewinnych czarodziejach” (1960) i “Zemście” (2002). Wystąpił też u Janusza Morgensterna – w “Do widzenia, do jutra” (1960) i u Andrzeja Munka – w “Zezowatym szczęściu” (1960).

Reżyserskim debiutem fabularnym Polańskiego był głośny “Nóż w wodzie” z 1962 r. Jego scenariusz Polański napisał wspólnie z Jerzym Skolimowskim i Jakubem Goldbergiem. Obraz ten był pierwszym polskim filmem nominowanym do Oscara. Zdobył prestiżową nagrodę krytyków filmowych FIPRESCI na festiwalu w Wenecji. Został jednak źle przyjęty przez polskie władze. Ostro skrytykował go ówczesny I sekretarz KC PZPR Władysław Gomułka. Polański zdecydował się wtedy wyemigrować z Polski.

W 1965 r. zrealizował w Wielkiej Brytanii “Wstręt” z 22-letnią Catherine Deneuve w roli głównej, ukazujący schizofreniczny rozpad osobowości młodej dziewczyny. Rok później wyreżyserował “Matnię” (“Cul-de-sac”), w której zagrali Donald Pleasence i Jacqueline Bisset. Film został uhonorowany Złotym Niedźwiedziem na festiwalu w Berlinie i otworzył Polańskiemu drogę do Hollywood.

W 1967 r. powstał horror komediowy Polańskiego “Bal wampirów”. Wystąpiła w nim amerykańska aktorka Sharon Tate, późniejsza żona reżysera. Ślub Polańskiego i Tate odbył się w Londynie w 1968 r. Kilka miesięcy później Polański przeniósł się do USA.

W 1969 r. 26-letnia Sharon Tate, będąca wówczas w zaawansowanej ciąży, została bestialsko zamordowana przez sektę Charlesa Mansona, której członkowie wdarli się do willi Polańskich w Kaliforni. Roman Polański przebywał wówczas w Europie, gdzie promował swój kolejny film, “Dziecko Rosemary”, satanistyczny thriller z udziałem Mii Farrow i z muzyką Krzysztofa Komedy. Skazana na dożywocie morderczyni Sharon Tate, członkini sekty Mansona – Susan Atkins, zmarła w więzieniu w piątek 25 września 2009 r. w wieku 61 lat na raka mózgu.

W pierwszej połowie lat 70. Polański zrealizował w Hollywood sensacyjne “Chinatown” z Jackiem Nicholsonem i Faye Dunaway w rolach głównych. Film zdobył Oscara za scenariusz oraz dziesięć nominacji do tej nagrody – m.in. za reżyserię. W 1979 r. powstał melodramat Polańskiego “Tess”, w którym zagrała Nastassja Kinski. Obraz zdobył trzy Oscary – za zdjęcia, kostiumy i scenografię.

W 1986 r. wyreżyserował przygodowych “Piratów” z Walterem Matthau w obsadzie, a w 1988 r. thriller “Frantic” z Harrisonem Fordem i Francuzką Emmanuelle Seigner w rolach głównych. Rok później Seigner, o ponad 30 lat młodsza od reżysera, została kolejną żoną Polańskiego. W 1992 r. wystąpiła w jego “Gorzkich godach”. Polański ma z Seigner dwoje dzieci – córkę Morgane i syna Elvisa, mieszkają we Francji.

Wielki sukces przyniósł Polańskiemu film “Pianista” z 2002 r., będący opowieścią o wojennych losach kompozytora i pianisty Władysława Szpilmana. Uhonorowano go najbardziej prestiżowymi nagrodami filmowymi – Oscarem, Złotą Palmą w Cannes, francuskim Cezarem oraz Nagrodą Brytyjskiej Akademii Sztuki Filmowej BAFTA.

W 2005 r. Polański zrealizował “Olivera Twista”, ekranizację powieści Charlesa Dickensa.

Polański był już kilkakrotnie nagradzany za osiągnięcia życia. Otrzymał m.in. Złotego Lwa za całokształt twórczości na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji (1993), Polską Nagrodę Filmową “Orła” za osiągnięcia życia (2003) oraz Nagrodę za całokształt twórczości przyznaną mu przez Europejską Akademię Filmową (2006).

Cień na karierę Polańskiego rzucił skandal z 1977 r. Amerykański sąd postawił Polańskiemu kilka zarzutów, w tym gwałt na 13-latce Samancie Geimer po upiciu jej szampanem i podaniu narkotyku. Reżyser przyznał się do seksu z nieletnią, choć utrzymywał, że odbyło się to za jej przyzwoleniem. Gdy został zwolniony z aresztu za kaucją, zanim ogłoszono wyrok, w obawie przed wieloletnim więzieniem wyjechał z USA i schronił się we Francji. Dla amerykańskiego wymiaru sprawiedliwości stał się “uciekinierem spod prawa”.

Samantha Geimer, dziś ponad 40-letnia, kilkakrotnie wnioskowała do sądu o uniewinnienie reżysera. Przyznała też, że seks odbył się za jej przyzwoleniem, oraz oświadczyła, że wybacza Polańskiemu i chce, aby umożliwiono mu powrót do USA.

W grudniu 2008 roku adwokaci wystąpili do sądu w Los Angeles z wnioskiem o oddalenie zarzutów wobec Polańskiego argumentując, że podczas procesu w 1977 r. prokuratura i sąd dopuściły się poważnych uchybień. Adwokaci powołali się na film dokumentalny o Polańskim (“Roman Polanski: Wanted and Desired”), z którego wynika, że prowadzący tę sprawę sędzia Laurence J. Rittenband (zmarły w 1993 r.) poszedł z reżyserem na ugodę i obiecał mu łagodny wyrok za przyznanie się do winy. Zamierzał ją jednak złamać, skazując wybitnego reżysera dla przysporzenia sobie popularności.

W maju 2009 roku sąd w Los Angeles odrzucił wniosek o umorzenie tej sprawy. Sędzia Peter Espinoza uzasadnił swoją decyzję tym, że Polański nie stawił się na przesłuchaniu przed sądem w Los Angeles. Adwokat reżysera, Chad Hummel informował wówczas sąd, że obecność Polańskiego podczas rozprawy “nie była konieczna ani użyteczna”. Sędzia zdecydował jednak, że tak długo, jak długo reżyser “ucieka”, nie będzie mógł szukać w sądzie satysfakcji.

27 września 2009 r. reżyser został zatrzymany w Zurychu, dokąd przybył na festiwal, by odebrać nagrodę za całokształt twórczości. Polańskiego zatrzymano na podstawie amerykańskiego nakazu aresztowania z 1978 r.