I nie wróciłeś. Historia tęsknoty Marceline Loridan – Ivens

MICHAŁ BOJANOWSKI

Marceline Loridan-Ivens na Place de la Concorde w Paryżu. Kadr z filmu Chronique d’un été

[Podeszłam do grupy facetów. Szwendali się tam całymi grupkami, disoccupati. Zapytałam, czy poczęstowaliby mnie papierosem. Jeden z nich pobiegł do sklepu, a reszta zebrała się wokół mnie. Któryś zauważył mój wytatuowany numer. Nie miał pojęcia, co to, więc łamanym włoskim wyjaśniłam: „niemiecki obóz koncentracyjny podczas wojny”. Wytrzeszczył oczy i pobiegł przyprowadzić dziesięciu innych kumpli. Pokazał im moją rękę, wyjął ołówek i zapisał sobie numer, mówiąc, „na loterię!”. Pomyślałam, że to fantastyczne. Po pierwsze, mogło się zdarzyć tylko we Włoszech, po drugie, było tak inne od tych typowych nonsensownych pytań w stylu „twój ojciec jest marynarzem?”, „to twój numer telefonu?”. Albo głupich, melodramatycznych odzywek: „o, mój Boże! Cóż to jest? Powiedz mi koniecznie, co to jest!” On po prostu zapisał sobie ten numer, żeby zagrać nim na loterii. Mam nadzieję, że wygrał].

Marceline Loridan jeszcze nie raz pokaże swój obozowy tatuaż.
Jeden z tych momentów na zawsze przejdzie do historii światowego kina, gdy, przechodząc po paryskim Place de la Concorde, wyzna, że tęskni za ojcem, którego zostawiła w Auschwitz. Piękna, młoda kobieta wtula ręce w płaszcz, od czasu do czasu próbuje coś zanucić i opowiada:

[Place de la Concorde jest pusty. Pusty tak, jak dwadzieścia czy piętnaście lat temu. Nie pamiętam dokładnie.

„Pitchipoi”.

„Zobaczysz… Pojedziemy tam, będziemy pracować w fabrykach. Niedziele będziemy spędzać razem”. – powiedział mi ojciec.

I powiedziałeś do mnie: „Jesteś młoda, wrócisz. Ja nigdy nie wrócę”.

No i jestem. Place de la Concorde.

Wróciłam, Ty nie wróciłeś.

Zobaczyłam Cię w sześć miesięcy po przyjeździe do obozu. Wpadliśmy sobie w ramiona. A wtedy ten drań, oficer SS, rzucił się na mnie i uderzył na Twoich oczach. Powiedziałeś mu, „ona jest moją córką”. Odgrażał się, że i Ciebie pobije.

Miałeś cebulę w ręku. Włożyłeś ją do mojej ręki, a ja wtedy zemdlałam.

Gdy Cię zobaczyłam, zapytałeś, „Co u matki i Michela?”.

Nazywałeś mnie Twoją małą dziewczynką.

Byłam niemal szczęśliwa, że jestem razem z Tobą w obozie – tak bardzo Cię kochałam. Tato, jak bardzo bym chciała, żebyś tu teraz był!].

Paryż, rok 1960.
Dwóch francuskich reżyserów, Jean Rouch i Edgar Morin zastanawia się, jak dalece możliwa jest szczerość przed kamerą. Po chwili proszą Marceline, aby pytała przechodniów na ulicy, czy są szczęśliwi. Tak rozpoczyna się „Kronika jednego lata” (fr. „Chronique d’un été”), uznana za jeden z najważniejszych dokumentów wszechczasów.

Zaskoczeni paryżanie różnie reagują na banalne pytanie o szczęście. Jednak chyba ważniejsze od ich odpowiedzi będzie to, że to właśnie Marceline je zadaje.

Uliczna sonda nie trwa długo, rozpoczyna się po niej cykl rozmów o życiu i szczęściu z różnymi przedstawicielami francuskiego społeczeństwa. Mówią sporo o pieniądzach, biedzie, toczącej się wojnie w Algierii.

Jedna z takich rozmów, gdzieś w kawiarni na świeżym, letnim powietrzu w Paryżu schodzi na temat numeru wytatuowanego na przedramieniu Marceline. Później następuje przytoczona wyżej scena z Place de la Concorde.

„Kronika” rewolucyjnie stawia i, co istotne, próbuje odpowiedzieć na pytanie o moralne zaangażowanie, które leży u podstaw dokumentu filmowego, jak i o sam gatunek, zapoczątkowując tym samym niewielki, mający jednak ogromny wpływ na francuską nową falę – nurt kina prawdy (fr. cinéma-vérité).

Jednak ten doskonały i subtelny obraz jest też jednym z pierwszych i najważniejszych filmów o Zagładzie, choć punktem wyjścia i wspólnym elementem przeprowadzanych w nim rozmów jest, zadane najróżniejszym osobom, niełatwe pytanie o szczęście. Trudno jednak nie odnieść wrażenia, że to właśnie Marceline jest w „Kronice” centralną postacią.

Kilku bohaterów odpowiada, że są prawie szczęśliwi, przykładowo, że mają w końcu swoje własne mieszkanie, a brakuje im do pełnego szczęścia tylko więcej pieniędzy. Marceline, niepytana, kończy swój monolog na Place de la Concorde stwierdzeniem, że w obozie, będąc niedaleko ojca, była prawie szczęśliwa, nikt jednak nie pyta, dlaczego prawie.

czytaj dalej tu: I nie wróciłeś (…..) – Ivens

Letter of Concern to Polish Government regarding Treatment of Historian Jan Gross

Patrick Manning

On November 14, 2016, AHA president Pat Manning sent a letter to Polish President Andrzej Duda expressing concern over the government’s treatment and potential prosecution of Jan T. Gross, professor of history at Princeton University. The celebrated historian of the holocaust is facing a libel investigation from Polish authorities for publishing historical accounts of Poles killing Jews during World War II. The potential actions, according to Manning, represent “a serious threat to academic freedom, freedom of speech, and impartial historical scholarship” in Poland.

Download letter (PDF)

November 14, 2016

President Andrzej Duda
Chancellery of the President of the Republic of Poland
ul. Wiejska 10
00-902 Warszawa
Poland

Dear President Duda,

I am writing on behalf of the American Historical Association, respectfully to state our concern about events taking place in Poland with respect to the study of history, and in particular with relation to potential legal proceedings against our colleague Jan Tomasz Gross. We perceive a serious threat to academic freedom, freedom of speech, and impartial historical scholarship in your country. As the principal organization of historians in the United States, with almost 12,000 members, we feel obliged to caution you that these events could severely affect Poland’s standing in world opinion, and your country’s well-deserved reputation as a defender of truth and freedom.
Most generally, we are concerned with the law currently being discussed in the Polish parliament that would subject to strong penalties anyone convicted of ascribing to the Polish nation or the Polish state the responsibility for crimes against humanity that prosecutors themselves attribute to other perpetrators—in the first instance, the German Third Reich. We feel strongly that this law will allow police and judicial authorities to overrule the judgments of trained historians, and that it will threaten the ability of historians to conduct impartial research that might reveal facts that these authorities find uncomfortable. No nation’s past is free of blemishes, and Poland will do itself no favors in the eye of world opinion by passing such a restrictive and prejudicial piece of legislation.
More specifically, and more urgently, we are concerned with the actions taken against Princeton University Professor Jan Tomasz Gross, who for four decades has done exemplary work on the history of World War II and on the Shoah in Poland. There have been actions taken to strip Professor Gross of the Knight’s Cross of the Order of Merit that he was quite deservedly awarded by Poland for his historical work. Now the Katowice prosecutor’s office has overruled a prosecutor’s decision not to bring charges against Gross for statements about the killing of Jews by Poles during World War II. If charges are filed against Gross—and still more if he is convicted—Poland’s reputation will suffer greatly indeed.
We therefore ask you and your fellow leaders of the Polish state to take whatever steps you can to ensure that the law in question is not enacted, and that Professor Gross—a scholar of whom Poland can be deservedly proud—is not prosecuted for the pursuit of historical truth that has always animated his scholarship.

Sincerely Yours,

Patrick Manning
President
American Historical Association

LEONARD COHEN – The Last Interview (September 2016)

  Paradise Lost Paradise Found