TEMATYKĄ ŻYDOWSKĄ ZAINTERESOWAŁEM SIĘ W WIĘZIENIU
Z Tomaszem Wiśniewskim
– znanym badaczem judaików Podlasia
– rozmawia Krzysztof Bielawski.
– Czy to prawda, że Twoje zainteresowanie tematyką żydowską zaczęło się w więzieniu?
– W 1980 r. studiowałem filologię polską i jeden z wykładowców, dr Zbigniew Jarosiński zaszczepił w nas zainteresowanie sylwetkami pisarzy polskich pochodzenia żydowskiego. W więzieniu znalazłem się, ponieważ zupełnie przypadkowo stałem się jednym z założycieli NZS-u w Białymstoku. Nie uważam się za wielkiego działacza. Przechodziłem korytarzem i nagle moja koleżanka zbierała podpisy, aby zapisać się do NZS-u, po prostu wpisałem się, byłem piątym czy szóstym na liście. Ponieważ białostocki oddział NZS-u był jednym z pierwszych, które powstały, nagle stałem się postacią kultową i nawet wymieniano moje nazwisko w kilku książkach. Gdy wybuchł stan wojenny, byłem współredaktorem pisma studenckiego „Przy budowie”. W więzieniu wylądowało pięciu z pracowników gazety i członków NZS-u. Spędziłem tam prawie 9 miesięcy.
Tomasz Wiśniewski w Jedwabnem (foto: K. Bielawski)
Gdy znalazłem się w więzieniu, okazało się, że była tam świetnie wyposażona biblioteka. Czytałem cały czas, przeczytałem około tysiąca książek. Przeczytałem książkę o zagładzie getta w Białymstoku autorstwa Bernarda Marka, która bardzo mnie poruszyła. Już wcześniej wiedziałem sporo o Żydach mieszkających w Polsce przed wojną, głównie dzięki moim rodzicom, którzy byli bardzo dobrze wykształceni. W miasteczku, w którym urodziła się moja matka, Ignalinie koło Święcian, mieszkało wielu Żydów. Jednak nie wiedziałem, że połowa mieszkańców przedwojennego Białegostoku była Żydami, a w centrum miasta stanowili prawie 80% mieszkańców. Utkwiło mi mocno to w pamięci. Po wyjściu z więzienia od razu skierowałem swoje kroki do biblioteki, aby znaleźć jakieś materiały na ten temat. Konkretnych materiałów nie było, były rozproszone po wielu publikacjach. Z irytacji dlaczego nie ma tych informacji, zrodziła się ciekawość. Ta ciekawość cały czas mi towarzyszy i jest motorem wielu moich działań.
– Jak szukałeś tych informacji w czasach, gdy nie było Internetu?
– Była to mrówcza praca. Spędziłem mnóstwo czasu w archiwach, bibliotekach, przeglądając gazety, książki. Wyszukiwałem nazwiska, które później składały się na całe wątki. Później zacząłem pisać pracę doktorską na temat konwersji Żydów na ziemiach polskich. Nigdy jej nie skończyłem, ponieważ mój promotor ją najzwyczajniej w świecie zgubił. Obroniłem ją po prawie ćwierćwieczu… W tamtych czasach pisało się na maszynie, więc miałem tylko jeden egzemplarz pełnej wersji. Następnie dostałem pracę w lokalnej gazecie i zostałem dziennikarzem. Wtedy w Białymstoku mieszkało jeszcze trochę Żydów, czy Polaków żydowskiego pochodzenia, z którymi miałem okazję się spotkać. Spotykałem się z tymi osobami, nagrywałem z nimi rozmowy. Kilka z taśm z tymi rozmowami przekazałem Państwowemu Archiwum w Białymstoku, jednak one gdzieś przepadły. W pewnym momencie znałem historię prawie każdej kamienicy w Białymstoku.
– Wspomnij tych ludzi, z którymi miałeś okazję rozmawiać.
– Bardzo dobrze pamiętam Feliksa Malarewicza, którego siostra Helena Malarewicz była wybitną malarką socrealizmu. Ten człowiek pochodził z bardzo bogatej przed wojną rodziny, miał pseudonim „Czerwony Romeo”. Siedział w barach, elegancki pan z laseczką, wszyscy się do niego przysiadali i chcieli słuchać opowieści o przedwojennym Białymstoku. Malarewicza wszyscy znali i szanowali, wiedzieli, że był Żydem. Pamiętam scenę kiedy w knajpie jakiś klient podszedł do niego i powiedział mu coś bardzo przykrego. Nagle czterech mężczyzn wstało i wyrzuciło z lokalu tego faceta. Później nikt się nie odważył zaczepić pana Feliksa.
Był też Kalman Kania, który mieszkał w kamienicy przy ul. Białej i zawsze zapominał czy zamknął drzwi. Gdy schodziliśmy na dół, na każdym piętrze pytał mnie czy zamknął drzwi i wracał na górę, aby to sprawdzić. W końcu wymyśliłem, aby przy wyjściu zapisał sobie na kartce, że je zamknął. W ten sposób nie musiał się wracać. Pochodził z Jasionówki. Delikatny, prosty przedwojenny robotnik, który pracował w Białymstoku.
Pamiętam również pana Szymona Pachtera który był szewcem. Mieszkał obok synagogi przy ul. Pięknej w malutkim domku, tam również miał zakład. Bardzo cichy i skromny człowiek. Opowiadał mi o ul. Młynowej, gdzie pieczono słynne bajgle. U niego znalazłem fragmenty Tory, którą podbijał naprawiane buty. Robił to nie z pobudek antyreligijnych, lecz dlatego, że była to skóra – pergamin, materiał wtedy trudno dostępny.
Był pan Złotoryjski, pan Nechumowicz, który uciekł z transportu do Treblinki. Pod koniec lat osiemdziesiątych mój kolega Wojtek Potocki, który był redaktorem naczelnym „Kuriera Podlaskiego” zaproponował mi, abym zaczął pisać o tych osobach. Wtedy, po wyjściu z więzienia, straciłem możliwość pracy na uczelni. Pracowałem w szkole podstawowej jako bibliotekarz. Zacząłem więc pisać krótkie artykuły, które nazywały się „Kartki z Atlantydy”. Napisałem ich około setki. Wtedy zaczęli się ze mną kontaktować ostatni białostoccy Żydzi. Wszyscy myśleli, że jestem starszym panem, którego pasjonuje historia Żydów, a gdy mnie spotykali byli bardzo zdziwieni, bo miałem wtedy dwadzieścia kilka lat. Nawiązałem również kontakt z ludźmi z Izraela. Napisał do mnie wtedy Michał Flikier, który był przewodniczącym Związku Żydów Białostockich w Izraelu. To był człowiek, który zmienił moje życie. Zaprosił mnie do Izraela, jeszcze w czasach PRL-u. Wtedy nie było nawet połączeń z Izraelem, musiałem lecieć do Egiptu. Wszyscy w samolocie do Egiptu byli studentami arabistyki, którzy przywozili do Egiptu polską wódkę – tak handlowo, tak dorabiali. Z Kairu pojechałem autobusem do Jerozolimy. Spędziłem miesiąc w miasteczku Yahud w okolicy Tel Awiwu, znajdowała się tam dzielnica Kiryat Białystok. To właśnie w Kiryat Białystok poznałem wszystkich białostockich Żydów.
Później p. Antoni Oleksicki, który jest teraz konserwatorem zabytków, zaproponował mi, żebym podjął się dokumentacji cmentarzy żydowskich. Zacząłem w 1987 r. lub 1988 r., uczyłem się wszystkiego od podstaw. Nie znałem języka, nie miałem zbyt dużo wiedzy na ten temat. Hebrajskiego uczyłem się z nagrobków, porównując litery. Udokumentowałem 7 cmentarzy (m.in. Tykocin, Knyszyn, Narewkę, Krynki), to były pierwsze tego typu badania w Polsce. W Krynkach mieszkałem z kolegą w namiocie na cmentarzu. W tamtym czasie widywałem nagrobki żydowskie jako fragmenty schodów przy domach, w stodołach. Większość z tych rzeczy fotografowałem, zgromadziłem ogromną kolekcję negatywów, której część przekazałem do Biura Badań i Dokumentacji Zabytków. Później, przez około 9 lat opracowywałem dokumentację cmentarza w Białymstoku na Bagnówce. Trwało to tyle czasu, ponieważ nie miałem często pozwoleń na podnoszenie tych macew, w większości robiłem to sam. Rabin Michael Schudrich zgodził się na moje badania, ale prosił abym nie kopał w ziemi. Na tym cmentarzu jest około stu kwater, a opracowanie jednej zajmuje cały dzień. Wtedy zobaczyłem, że nagrobki były malowane. Zainteresowałem się kolorystyką używaną na macewach. Pojechałem do Łosic, gdzie znajduje się mnóstwo macew z polichromiami. W wyniku tego powstała książka o cmentarzach małomiasteczkowych Nieistniejące mniejsze cmentarze żydowskie. Rekonstrukcja Atlantydy.
– Bo oprócz artykułów pisałeś też książki…
– Najbardziej znana to Bóżnice Białostocczyzny. To była książka, która mnie najwięcej kosztowała. Pewni biznesmeni chcieli zarobić na niej miliony dolarów. Myśleli, że Żydzi na całym świecie od razu kupią tę książkę. Wtedy, w 1992 r., rozpoczął się krach wszystkich księgarń w Polsce, a nakład tej książki wynosił aż 10 tysięcy egzemplarzy. Kosztowało to gigantyczne pieniądze. W momencie kiedy ci biznesmeni przestali płacić, komornik przyszedł do mnie, ponieważ oni formalnie nic nie mieli, a ja należałem również do spółki, która zajmowała się wydaniem tej książki. Zabrano mi samochód, telewizor… W tamtym czasie to było bardzo dużo.
Książka Jewish Bialystok And Surroundings in Eastern Poland
czytaj dalej tu: TEMATYKĄ ŻYDOWSKĄ ZAINTERESOWAŁEM…
twoje uwagi, linki, wlasne artykuly, lub wiadomosci przeslij do: webmaster@reunion68.com
Valerie Strauss Reporter — Washington, D.C.
