Ostrożnie Yeti – Film Polski 1960 – cały film

Trzeba wreszcie nad tym zapłakać

Janusz Poniewierski

70. rocznica zbrodni w Kielcach, która równie dobrze mogła wydarzyć się w każdym innym miejscu w Polsce, to najwyższa pora na rzetelny rachunek sumienia, wyznanie winy i podjęcie pokuty.

Aż do publikacji Sąsiadów Jana T. Grossa my, Polacy, żyliśmy w poczuciu względnej niewinności. Owszem – mówili ci najwrażliwsi – obciąża nas przedwojenny antysemityzm i późniejsza obojętność na tragiczny los Żydów (jej symbolem jest karuzela stojąca w 1943 r. na pl. Krasińskich, tuż za murem płonącego getta), ale nie współuczestnictwo w zbrodni Holokaustu. Bo przecież – jak z przekonaniem powtarzaliśmy – trudno cały naród winić za czyny pojedynczych osób: szmalcowników i zwyczajnych bandytów, którzy mordowali Żydów. I nawet Jan Błoński, autor niezwykle ważnego dla naszej samoświadomości eseju Biedni Polacy patrzą na getto, pisał w roku 1987: „Kiedy czyta się to, co o Żydach wypisywano przed wojną, kiedy się odkrywa, ile było w polskim społeczeństwie nienawiści, można nieraz się zdziwić, że za słowami nie poszły czyny. Ale nie poszły (albo szły rzadko). Bóg tę rękę zatrzymał. Tak, Bóg, bo jeśli nie wzięliśmy udziału w tej zbrodni, to dlatego, że byliśmy jeszcze trochę chrześcijanami, że w ostatniej chwili pojęliśmy, jak szatańskie to było przedsięwzięcie…”.

Byliśmy jeszcze trochę chrześcijanami, w ostatniej chwili pojęliśmy… Rozważając te słowa – dosyć surowe, choć ostatecznie zwalniające nas od odpowiedzialności za zbrodnię − trudno nie zapytać o Kielce. O pogrom, podczas którego – rok po zakończeniu wojny! – zamordowano 42 osoby narodowości żydowskiej, w tym: dziecko, niemowlę i kobietę w ciąży, a ok. 80 osób pobito, poraniono, okaleczono. Pisze Bożena Szaynok, autorka książki o tym wydarzeniu: „Nienawiść i okrucieństwo w dniu pogromu przekazują relacje świadków; wspomina się w nich między innymi o strzelaniu do niewinnych ofiar, o wyrzuceniu przez milicjantów z II piętra młodych dziewcząt, które zostały następnie dobite przez tłum znajdujący się na dole, o ukamienowaniu młodego mężczyzny. Wydarzenia antyżydowskie rozgrywały się przede wszystkim w budynku przy ulicy Planty, jak i w jego okolicach. Ale do mordów na Żydach dochodziło na terenie całego miasta, także w pociągach przejeżdżających tego dnia przez Kielce”.

Nie zamierzam w tym miejscu dociekać przyczyn, dla których możliwy stał się ów pogrom – zainteresowanych odsyłam do pracy Bożeny Szaynok. Dość powiedzieć, że iskrą powodującą wybuch stała się pogłoska o rzekomym mordzie rytualnym − kilkusetletni zabobon, który aż do XX stulecia co i rusz odżywał w świadomości chrześcijan mimo zaprzeczającego mu oficjalnego nauczania Kościoła (jeszcze kilka lat temu, już w wieku XXI, przewodnik po katedrze w Sandomierzu przekonywał mnie, że w mieście tym istniała kiedyś żydowska sekta, używająca krwi chrześcijańskich dzieci do wyrobu macy).

Nie zamierzam również szukać żadnych okoliczności łagodzących i dywagować o możliwej prowokacji czy dwuznacznej roli, jaką odegrały w Kielcach milicja i wojsko. Zamiast tego chciałbym powtórzyć pytanie, które już wtedy, latem 1946 r., zadała polskiej opinii publicznej pisarka Stefania Skwarczyńska: „Jak się ustosunkować do faktu, że na ludzi spokojnych, straszliwie dopiero co skrzywdzonych przez czasy, któreśmy przeżyli, rzuca się z rewolwerami i rurami od kaloryferów rozwścieczony tłum. Że rzecz rozgrywa się nie w jakimś kwadransie podniecenia, ale przez sześć godzin, a więc w czasie wystarczającym do opamiętania” . Pytam więc: czy rozległ się wówczas głos wzywający ludzi do opamiętania? Gdzie były w tym czasie miejscowe autorytety? Przedstawiciele inteligencji (choćby znani kielczanom nauczyciele)? I ludzie Kościoła?

70. rocznica zbrodni, do której doszło w Kielcach, ale która równie dobrze mogła wydarzyć się w każdym innym miejscu w Polsce (przypomnijmy, że rok wcześniej do antyżydowskiego pogromu doszło w inteligenckim Krakowie − to najwyższa pora na przeprowadzenie rzetelnego rachunku sumienia, wyznanie winy i podjęcie pokuty. Dosyć już usprawiedliwiania się, zrzucania winy na bezpiekę (i „żydokomunę”) i zasłaniania się heroizmem polskich Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Trzeba posłuchać jasnego i jednoznacznego głosu ludzi sumienia: „Miast się targować i usprawiedliwiać, winniśmy najpierw pomyśleć o sobie, o własnym grzechu czy słabości” .

Wiem, coraz częściej słychać opinie całkiem przeciwne: że dość się już naprzepraszaliśmy. Że czas skończyć z narracją, iż (jak do uczestników uroczystości upamiętniającej ofiary mordu w Jedwabnem pisał prezydent Bronisław Komorowski) „naród ofiar musi uznać niełatwą prawdę, że bywał także sprawcą”. Jeszcze rok temu, w czasie debaty prezydenckiej, Andrzej Duda oskarżył Komorowskiego, że tą wypowiedzią wpisuje się w „kłamliwe oskarżenia” i niszczy polską pamięć historyczną.

Nie bardzo rozumiem, dlaczego mówienie prawdy ma oznaczać niszczenie pamięci. Wiem jednak, że rachunku sumienia i „uznania niełatwej prawdy” o grzechach ojców domaga się od nas wyznawane przez nas chrześcijaństwo.

Oczywiście „wina jest nieprzekazywalna. Z drugiej strony jednak nasze zbawienie spełniło się tak, że On, Jezus Chrystus, »wziął na siebie nasze grzechy«. Jeśli mówię, że nie obchodzi mnie grzech moich sióstr i braci [i ojców – J.P], to uciekam od logiki zbawienia w Chrystusie” (bp Grzegorz Ryś).

Ten rachunek sumienia musi przeprowadzić nie tylko polski naród, ale i Kościół. W dniu pogrzebu ofiar pogromu nad ich mogiłami przemawiał rabin Kahane: „Nie jest naszą rzeczą w tej chwili analizować, kto ten ohydny pogrom zorganizował. Ale jedno chciałbym w tej uroczystej chwili, w obliczu ofiar (…) powiedzieć: Istnieje jedna kategoria ludzi, jeden stan w Polsce, który mógłby temu zaradzić. (…) Stan duchowny, oficjalne czynniki Kościoła katolickiego w Polsce. (…) Kapłani ludu polskiego! (…) Czy możecie z czystym sumieniem po odejściu stąd mówić: Nasze ręce nie przelały tej niewinnej krwi, nasze oczy tego nie widziały, »Nie zabijaj« nie dotyczyło Żydów?” .

Pewien mądry ksiądz powiedział mi niedawno, że Kościół w Polsce podczas wojny w większości obojętnie patrzył na śmierć Jezusa, obecnego w swoich żydowskich braciach i siostrach. Że na ten widok umył ręce jak Piłat. Już po raz nie wiadomo który słychać dziś pianie koguta. Czy mój Kościół uświadomi sobie wreszcie, co uczynił (i czego nie zrobił, co zaniedbał), i czy zapłacze jak Piotr?

* * *

Dwuznaczne i niezręczne były oświadczenia prymasa Augusta Hlonda i biskupa kieleckiego Czesława Kaczmarka, opublikowane po pogromie kieleckim. W moim najgłębszym przekonaniu honor polskiego episkopatu uratował wówczas bp Teodor Kubina z Częstochowy, współautor odezwy, w której nazwano zbrodnię w Kielcach „strasznym w swej formie pogwałceniem chrześcijańskiego przykazania miłości bliźniego i ogólnoludzkiej zasady: »Nie zabijaj«”. I jednoznacznie powiedziano, iż „wszelkie twierdzenia o istnieniu mordów rytualnych są kłamstwem. Nikt ze społeczności chrześcijańskiej ani w Kielcach, ani gdzie indziej w Polsce nie został skrzywdzony przez Żydów dla celów religijnych i rytualnych. Nie jest nam znany ani jeden wypadek porwania dziecka chrześcijańskiego przez Żydów. Wszystkie szerzone w tej materii wiadomości i wersje są wymysłem świadomym zbrodniarzy lub nieświadomym – ludzi obałamuconych i zmierzają do wywołania zbrodni” .

Można by sądzić – pisze Adam Michnik – „że odezwa biskupa Kubiny, świadectwo duchowej wielkości Kościoła katolickiego w Polsce, będzie stale obecna, wciąż przypominana i podawana za wzór”. Niestety… W czasie konferencji plenarnej episkopatu Polski, niedługo po pogromie, „zobowiązano poszczególnych biskupów, ażeby powstrzymali się od zajmowania indywidualnie stanowiska wobec wszystkich bez wyjątku wydarzeń w kraju i nie stwarzali sytuacji jak po wypadkach kieleckich (…), że ordynariusz jednej z diecezji (…) współuczestniczy w wydawaniu odezw, których treść i intencje inni ordynariusze diecezji uznali za niemożliwe do przyjęcia z zasadniczych założeń myślowych i kanonicznych Kościoła katolickiego” .

Logika kościelnej dyplomacji okazała się ważniejsza niż krystaliczny głos płynący z wnętrza Ewangelii. Było tak, jakby Jan, który stanął pod krzyżem, został upomniany przez pozostałych apostołów za to, że wyszedł przed szereg.

Czy dziś, w 70. rocznicę pogromu, Kościół w Polsce stanie przy dawnym biskupie częstochowskim? Czy zapłacze nad ofiarami Zagłady? „Czy spoglądając na twarze zamordowanych żydowskich kobiet, mężczyzn i dzieci, dostrzeże jakiś refleks losu Tego, co był »umęczon pod Ponckim Piłatem« − jakiś ślad tamtego cierpienia, płaczu, tortury ukrzyżowania?” .

Korzenie terroryzmu są w religijnej ideologii

[Memri]  Malgorzata Koraszewska

„Korczak na rowerze” — edukacyjna wycieczka rowerowa

ŻiH

Kolejna edycja cieszącej się dużym zainteresowaniem wędrówki po Warszawie śladami Korczaka.

Zapraszamy na kolejną wycieczkę rowerową warszawskimi śladami Janusza Korczaka. Wycieczka edukacyjna „Korczak na rowerze” to okazja do poznania kilkunastu warszawskich adresów związanych z biografią Henryka Goldsztmita, znanego głównie pod pseudonimem Janusz Korczak. Uczestnicy wydarzenia odwiedzą mniej znane korczakowskie miejsca w Warszawie, na przykład: okolice placu Teatralnego – ulicy Bielańskiej i Ogrodu Saskiego.

Na naszej trasie nie zabraknie punktów, które od wielu lat są świadkami pamięci o Januszu Korczaku, wychowawcach i dzieciach z Domu Sierot – parku przy ul. Świętokrzyskiej i Teatru Lalka oraz Umschlagplatzu przy ul. Stawki.

Podczas rowerowego przejazdu opowiemy o życiu i działalności Janusza Korczaka, człowieka wielowymiarowego – lekarza, pedagoga, opiekuna Domu Sierot, pisarza, publicysty i działacza społecznego.

Nie będzie to typowa wycieczka, podczas której dominuje oglądanie pomników i tablic pamięci, ale opowieść o człowieku bardzo silnie związanym z Warszawą, który sam mieście tym mówił: „Warszawa jest moja i ja jestem jej. Powiem więcej: jestem nią.”

Start: 26 czerwca 2016 r., godz. 12. Zbiórka w Księgarni na Tłomackiem, Żydowski Instytut Historyczny, ul. Tłomackie 3/5. Udział w wycieczce jest bezpłatny po wcześniejszym zgłoszeniu uczestnictwa pocztą elektroniczną na adres: oszymanska@jhi.pl