Gdy mniejszości pośredniczące nienawidzą innych mniejszości pośredniczących

Ana Kasparian, współprowadząca internetowy program informacyjny The Young Turks, jest córką ormiańskich imigrantów.¹ Dorastała, mówiąc po ormiańsku, a jej pradziadkowie ze strony ojca przeżyli ludobójstwo Ormian z lat 1915–1917 zorganizowane przez… Młodoturków. (Tak, nazwa programu przysparza jej problemów wśród innych Ormian.) Anahit Misak Kasparian wygłaszała także tyrady w rodzaju: „Goje się, kurwa, budzą”, „Myślicie, że jesteście narodem wybranym przez Boga, podczas gdy zachowujecie się jak absolutne demony” oraz że „Izrael jest zły, ludobójczy i zniszczył nasz kraj”. (Nie sprecyzowała, czy chodziło jej o Armenię, czy Amerykę.) Kasparian jest mało wnikliwa jako komentatorka polityczna i mało interesująca jako człowiek, więc zwykle bym o niej nie pisał. Jednak sam fakt istnienia ormiańskiego antysemity (a nie jest jedynym takim przypadkiem) brzmi intrygująco. Jeśli bowiem jakikolwiek naród zbiorowo przypomina Żydów, to z pewnością Ormianie. Co zatem osobliwy przypadek ormiańskiego antysemityzmu może nam powiedzieć o antysemityzmie w ogóle?

Ormianie i Żydzi — starożytni ocaleni

Zarówno Ormianie, jak i Żydzi to niewielkie, starożytne narody zakorzenione w szeroko pojętym Bliskim Wschodzie. Najwcześniejsze znane wystąpienie nazwy „Izrael” znajduje się na steli Merenptaha, egipskim dokumencie datowanym na około 1208 r. p.n.e.² „Armenia” pojawia się po raz pierwszy w inskrypcji z Behistunu, sporządzonej z polecenia perskiego cesarza Dariusza około 520 r. p.n.e., choć etnogeneza Ormian miała miejsce wcześniej. Jeśli spojrzeć na mapę Imperium Rzymskiego w jego szczytowym okresie (117 r. n.e.), zobaczymy wiele nazw miejsc, które nie odpowiadają już istniejącym narodom, jak Kapadocja, Cyrenajka czy Panonia. Judea i Armenia jednak przetrwały w rozpoznawalnej formie — mimo wieków wygnania, prześladowań i ludobójstw — choć dziś istnieje tylko około 16 milionów Żydów i 11 milionów Ormian.³

Kluczowe dla przetrwania obu grup było ścisłe powiązanie etniczności z religią. Judaizm jest etniczną religią Żydów, zaś ormiańskie chrześcijaństwo apostolskie stanowi narodową wiarę Ormian. W 301 r. Armenia stała się pierwszym państwem, które przyjęło chrześcijaństwo jako religię państwową. W przeciwieństwie do misyjnych odłamów chrześcijaństwa, Kościół ormiański służył przede wszystkim zachowaniu języka, kultury, historii i tożsamości narodu. Ormianie, podobnie jak Żydzi, byli historycznie endogamiczni, zniechęcając do małżeństw nawet z innymi chrześcijanami (choć dziś diaspora częściej zawiera małżeństwa mieszane⁴). Co ciekawe, w języku ormiańskim istnieje nawet odpowiednik słowa „goj”: „odar”.

Zarówno Ormianie, jak i Żydzi na przestrzeni wieków tracili i odzyskiwali swoją suwerenność polityczną. Zjednoczone Królestwo Izraela, idealizowane w Biblii hebrajskiej, datuje się zazwyczaj na około 1000 r. p.n.e. Po jego podziale na rywalizujące państwa Królestwo Izraela upadło pod naporem Asyryjczyków w 722 r. p.n.e., a Królestwo Judy zostało podbite przez Babilończyków w 586 r. p.n.e. Powstanie Machabeuszy przywróciło żydowską niepodległość spod panowania greckich Seleucydów w II wieku p.n.e., choć od 63 r. p.n.e. Judea stała się państwem klienckim Rzymu, a następnie jego prowincją. Po wcześniejszych powstaniach przeciwko Rzymowi, żydowskie wystąpienie podczas wojny bizantyjsko–sasanidzkiej (602–628 n.e.) było ostatnią, krótkotrwałą próbą żydowskiego samorządu w Ziemi Świętej aż do powstania współczesnego Izraela w 1948 r.

Ormianie osiągnęli największy zasięg terytorialny za panowania Tigranesa Wielkiego w I wieku p.n.e., po czym okresowo tracili suwerenność na rzecz Rzymian i Persów. Królestwo Armenii rządzone przez Arsacydów ostatecznie upadło w V wieku n.e. w wyniku podziału między te imperia, a nowe państwa ormiańskie pojawiały się w latach 885–1375. Ormiańska suwerenność polityczna zanikła ponownie w późnym średniowieczu i została przywrócona dopiero w XX wieku — najpierw na krótko po I wojnie światowej, a następnie trwale wraz z uzyskaniem niepodległości przez Armenię w 1991 r.

Utrata państwowości wiązała się w obu przypadkach z rozproszeniem demograficznym. W przypadku Żydów kluczowe były wygnania, powstania przeciwko Rzymowi i ich konsekwencje, które przekształciły judaizm w religię diasporyczną. Dziś około połowa Żydów mieszka w Izraelu, podczas gdy tylko jedna trzecia Ormian żyje w Armenii.

Ormianie przez długi czas pozostawali skupieni na Wyżynie Armeńskiej, ale stworzyli również szeroką diasporę handlową. Deportacje, wojny i ludobójstwo doprowadziły do ogromnych zmian demograficznych. Współczesna Armenia, podobnie jak Izrael, umożliwia powrót diasporze.

Mniejszości pośredniczące

Ormianie i Żydzi — podobnie jak Chińczycy w Azji Południowo-Wschodniej czy Hindusi w Afryce Wschodniej — często funkcjonowali jako tzw. mniejszości pośredniczące: handlowcy, kredytodawcy, usługodawcy. Tworzyli wartość gospodarczą, ale jednocześnie budzili niechęć większości, co prowadziło do prześladowań.

Te same stereotypy — „pasożyt”, „wyzyskiwacz”, „zamknięta grupa” — pojawiały się wobec takich społeczności. Jak zauważa Thomas Sowell, cechy sprzyjające przetrwaniu (pracowitość, oszczędność, długoterminowe planowanie) często prowadziły do sukcesu — a ten z kolei do jeszcze większej wrogości.

Dlaczego nie „Wieczny Ormianin”?

Kluczowa różnica polega na tym, że Ormianie nie zajmują negatywnej roli w świętych tekstach religii globalnej. Antysemityzm ma głębokie korzenie teologiczne w chrześcijaństwie, które później zostały „zsekularyzowane” w formie nienawiści rasowej. To nadało mu uniwersalny, niemal metafizyczny charakter.

Antyormianizm był natomiast zjawiskiem bardziej lokalnym (Turcja, Kaukaz). Ormianie nie są też przedstawiani jako globalni „spiskowcy” odpowiedzialni za całe zło świata — w przeciwieństwie do stereotypów antyżydowskich.

Istotne jest także rozmieszczenie diaspory: Żydzi byli licznie obecni w Europie w okresie narodzin nowoczesności, co uczyniło ich łatwym kozłem ofiarnym dla ideologii takich jak kapitalizm czy socjalizm. Ich widoczność społeczna po emancypacji tylko to wzmocniła.

Syjonizm i napięcia

Syjonizm był w dużej mierze odpowiedzią na europejski antysemityzm, ale jego realizacja zbiegła się z nowymi konfliktami politycznymi i religijnymi. W przeciwieństwie do Armenii, Izrael znalazł się w centrum świata arabskiego i islamskiego, co nadało konfliktowi wymiar globalny.

Ludzie są tylko ludźmi

Mimo licznych podobieństw relacje ormiańsko-żydowskie nie zawsze były dobre. Istniały zarówno przykłady solidarności, jak i napięć — historycznych i współczesnych, często wynikających z geopolityki.

Badania pokazują również obecność uprzedzeń: np. w 2018 r. 32% Ormian nie chciałoby zaakceptować Żydów jako współobywateli — najwyższy wynik w regionie.

Ostatecznie wniosek jest prosty: ludzie są zdolni zarówno do empatii, jak i do uprzedzeń — nawet wobec tych, którzy są do nich bardzo podobni. Przypadek ormiańskiego antysemityzmu jest tylko jednym z przykładów tej ogólnie ludzkiej sprzeczności.

---

Link do oryginału:

The Thousand-Year View, 27 marca 2026