Why the Jews Survived When so Many Civilizations Collapsed

Pini Dunner

Pro-Israel demonstrators gathered at Bebelplatz in central Berlin on Nov. 30, 2025, before marching toward the Brandenburg Gate. Participants held Israeli flags and signs condemning rising antisemitism in Germany. Photo: Michael Kuenne/PRESSCOV/Sipa USA via Reuters Connect

Arnold Toynbee, the great 20th century historian, devoted his life to studying civilizations — how they rise, how they flourish, and then, inevitably, how they fall.

His conclusion was disarmingly simple: Civilizations rarely collapse because they are conquered from the outside. They collapse because they fail to adapt. They mistake their moment in the spotlight — even if it lasts for centuries — for permanence.

And almost always, that confidence attaches itself to a particular place — a city, a capital, a sacred center that seems to radiate eternity.

For the Aztecs, that center was Tenochtitlan — an island city rising out of Lake Texcoco. Majestic white temples gleamed in the sun, with the great central shrine, the Templo Mayor, dominating the skyline.

Priests in feathered headdresses moved through the sacred area with ritual precision. This was an empire utterly convinced that heaven and earth met right there — in the middle of its city.

Then, in 1519, a few hundred Spaniards appeared on the horizon. At their head was Hernán Cortés, a young, ambitious, calculating adventurer who had no interest in the Aztecs’ view of themselves as an eternal people. Within two years, Tenochtitlan was rubble. The sacred precinct was stripped — its stones repurposed to build churches.

Today, if you stand in Mexico City, you can see excavated fragments of the Templo Mayor beside traffic lights and fast-food stands. The empire that believed it stood at the center of the world survives only in stone, in memory, and in the scattered descendants of a civilization that long ago lost its sacred center.

It’s a similar story with the Incas — a civilization of perhaps 12 million people stretching down the western spine of South America. They, too, had their version of eternity. Their bustling center, brimming with wealth, was Cusco, in the Peruvian Andes. Their vast empire stretched across mountains, deserts, and jungles — all radiating outward from Cusco, which they called the “navel of the world.”

Then, in the 1530s, another small Spanish expedition arrived, this one led by Francisco Pizarro. The timing could not have been worse. A brutal civil war was already tearing the Inca empire apart. Smallpox — a disease carried unknowingly by Europeans — had spread ahead of them, weakening the Inca population and destabilizing their leadership.

But even that did not prepare the Incas for the ruthless rampage of the conquistadores. Pizarro seized the emperor, Atahualpa, holding him hostage until an enormous ransom room was filled with gold and silver. The ransom was delivered as promised, but Atahualpa was executed anyway, and by 1533, Cusco was in ruins.

As in Mexico, temples were stripped of their treasures, and the gold was melted down and dispatched to Spain. Churches rose where sun temples once stood. The imperial order that seemed as solid as Andean granite unraveled with astonishing speed.

And this is not just a story about the New World. It is the rhythm of history. Mesopotamia believed itself to be eternal. Assyria did. Egypt did. Greece did. Carthage did. Rome certainly did.

Each, in its moment, assumed it stood at the gravitational center of human civilization. And then it didn’t. Monuments rise. Architecture declares permanence. Believers insist: “We are not going anywhere.” And then the center of gravity moves. It always moves.

The Jewish story should have followed the same pattern. In fact, by any reasonable civilizational metric, we were the least likely people to survive.

We began in Egypt as slaves. We wandered through the desert. We settled in the Land of Israel. We split into two kingdoms. We were exiled by the Assyrians. Conquered by the Babylonians. Rebuilt. Destroyed again by the Romans. Scattered across continents. Ruled by ruthless powers we did not control, living under laws we did not write.

No nation in history has experienced so many shifts in its center of gravity. And yet — we are still here. The question is not only why – it is how. The answer, I think, begins in Parshat Terumah. Before there was even a single stone laid on the Temple Mount, we were given something else — a sacred center that was real, but not fixed.

At the beginning of Terumah, God commands the construction of a sanctuary — not a monumental edifice carved into mountains or anchored to bedrock, but something built of curtains and poles, rings and sockets, designed to be dismantled and rebuilt wherever the people found themselves.

You might imagine the Mishkan as a temporary solution — a stopgap until the “real” thing in Jerusalem could be constructed. But that is to misunderstand it entirely. The Mishkan was not a placeholder. It was a principle. Long before we had a permanent Temple, we were taught something far more revolutionary: Wherever you are, build Me a center there — and I will be among you. As the Torah puts it (Ex. 25:8): “Let them make Me a sanctuary, and I will dwell among them.” Not in it — but among them.

The Temple in Jerusalem would later become the focal point of Jewish life. It was magnificent. It was the beating heart of the nation. Pilgrims streamed toward it three times a year. The Divine Presence rested there in revealed intensity.

And yet here is the astonishing fact: When the First Temple was destroyed, and the nation was exiled across the Persian Empire, we survived. When the Second Temple was destroyed by Titus in 70 CE, and the nation was scattered across the Roman world, we survived again.

Civilizations do not usually survive the destruction of their sacred center. The Aztec temples fell — and their world collapsed. Cusco fell — and the Inca nation unraveled. When Jerusalem fell, the Jewish people did not disappear. We regrouped. In Yavneh. In Sura. In Pumbedita. In Toledo. In Aleppo. In Frankfurt. In Warsaw. In Vilna. In New York. Even in Los Angeles!

The Temple may have been our center of gravity, but it was never the source of our gravity. That source had been implanted much earlier — in the wilderness — in the Mishkan.

The Mishkan precedes permanence. Long before we possessed a fixed center, we were taught how to create one that moves with us. Portable holiness was written into Jewish DNA. While other civilizations anchored holiness to geography, Judaism anchored holiness to covenant.

This does not diminish our longing for the Temple in Jerusalem. We pray daily for its rebuilding, and we turn toward Jerusalem in every Amidah. The Temple matters profoundly. But our survival without it proves something radical: God’s presence — and our identity as God’s people — was never confined to masonry.

The prophet Ezekiel, speaking in exile, refers to the synagogue as a מִקְדָּשׁ מְעַט  — a miniature sanctuary (Ez. 11:16). In other words, a Mishkan. Wherever Jews gathered — in Babylon or Spain, in Poland or America — the portable sanctuary reappeared. In a synagogue. In a study hall. Around a Shabbat table. And God dwelt in our midst.

Which is why it is no accident that our first national sanctuary was made of curtains and poles, dismantled and reconstructed again and again over 40 years of wandering. Exile was written into the Jewish story from the beginning — but so was the architecture of survival.

And so today, as the global center of gravity threatens to shift yet again, the Jewish people remain what we have always been: a nation capable of carrying its center with it.

Wherever Jews gather — in Los Angeles, New York, London, Sydney, in a grand synagogue or a makeshift minyan in a dorm room, a hospital ward, or even a military base — if there is prayer, if there is Torah, if there is yearning for God — then God dwells among us.

France Needs Jews in Order to Remain Itself

A tribute to Ilan Halimi by Emmanuel Macron

France’s President Emmanuel Macron (L) during the ceremony commemorating the 20th anniversary of the murder of Ilan Halimi, a French Jew, accompanied by Ilan’s sister Anne-Laure Abitbol (R), at The Elysee Presidential Palace in Paris, Feb. 13, 2026 / Bertrand GUAY / POOL / AFP via Getty Images

Good morning to you all, and welcome.

Delays in NY state funding disbursement leave Jewish schools in a lurch

Debra Nussbaum Cohen

New York Gov. Kathy Hochul holds “Let Them Build” rally, Feb. 10, 2026. Credit: Susan Watts/Office of Governor Kathy Hochul.

Since 2017, the New York state budget has included millions of dollars for non-public school teacher salaries in science, technology, engineering and math. The state is seriously behind on distributing those funds. In the 2026 budget, $85.5 million was allocated for STEM teachers in all non-public schools, but none of that money has been paid out.

The last of this money that Jewish schools received was at the end of 2024 and was designated for the 2022-23 school year, according to Sydney Altfield, CEO of Teach Coalition, an Orthodox Union program.

Non-public schools include secular private schools and parochial schools, including Catholic and Jewish educational institutions, and Jewish schools represent about 30% of the STEM teacher program recipients, Altfield told JNS.

Jewish school principals like Rabbi Bini Krauss, of SAR Academy, need New York state to catch up on distributing money that the government has already allocated for paying some teacher salaries.

SAR Academy is a large Modern Orthodox K-8 Jewish day school with 1,050 students in the Riverdale section of the Bronx. Its sister high school, SAR, has another 650 students.

In 2022-23, 140 Jewish schools were awarded the money for STEM teacher salaries, Adam Katz, associate director of government programs at Teach, told JNS.

Since the STEM teacher salary program began, SAR has received between $900,000 and $1 million, which has partly funded salaries of about 50 teachers, Krauss told JNS. State money for STEM teachers “has been very, very important for us,” he said.

Annual tuition at SAR’s lower and middle schools is about $28,000, and for the high school, $37,000. Getting the state money “allows us to keep quality up and keep tuition increases reasonable, all thanks to the state,” Krauss told JNS.

Teach Coalition advocates for 250 Jewish day schools in its network across the country, 120 of which are in New York. They range from community day schools serving Jewish students across the religious spectrum to Yeshiva Rabbi Chaim Berlin, a fervently Orthodox school in Brooklyn, N.Y. Established in 2013, Teach helps more than 30 Jewish schools apply for the state funds.

In addition to the STEM teacher salary funding, money designated for music and art teachers in non-public schools and much-needed security grants are also severely delayed, Altfield told JNS.

.
New York Gov. Kathy Hochul speaks at an Orthodox Union event about fighting Jew-hatred, Dec. 12, 2022. Credit: New York Governor’s Office.

The music and art teachers state funding budget was first approved with $5 million in 2024, and the same again in 2025, though none of that money has been disbursed, according to Altfield.

New York State’s Education Department is charged with processing applications and distributing the allocated funds. Multiple messages that JNS left for officials there were not returned. 

Emma Wallner, deputy press secretary for New York Gov. Kathy Hochul, a Democrat, told JNS that the governor “has committed more state funding for teacher salary and retention efforts than any of her predecessors.”

“The State Education Department, a separate entity from the governor’s office, oversees the dispersal of funding,” Wallner said. “The governor is working closely with them to ensure student and teacher success statewide.”

There are strict requirements to qualify for the teacher salary reimbursement. A teacher must have a master’s degree, for instance, and can’t teach any religious subjects. The graduate school requirement for teachers means that Chassidic yeshivas generally don’t qualify, Altfield told JNS.

To help teachers earn their graduate degrees, Teach has developed a program with State University of New York’s Empire State University, Gratz College and Touro University, according to Katz, of Teach.

State STEM reimbursements don’t cover the entire teacher’s salary, according to Katz, of Teach. The state’s budgeted amount is divided between approved schools which apply. For instance, he said, in the last round for which applications were accepted, $58 million was available, but schools applied for $134 million in total. 

The average award for that year was more than $100,000 per school, so schools received 43% of what the funds for which they asked, Katz told JNS. 

Delays also cause problems for schools in budgeting, hiring decisions and more, according to Altfield.

“The reality is that without money coming in the door, schools are running in the red,” she told JNS. “They have to dip into other places, reserves or scholarship funding, more fundraising from the community just to be able to stay afloat until that money comes in.”

The federal Education Freedom Tax Credit program, slated to begin in January 2027, will provide a $1,700 tax credit to each family which makes a $1,700 donation to a scholarship-granting organization. That organization will, in turn, provide scholarships of $1,700 to the school of the donor family’s choice.

But states have to opt into the program in order for their residents to be eligible for the scholarships.

Colorado Gov. Jared Polis became the first Democrat considered a possible 2028 U.S. presidential candidate to opt into the program. Kentucky Gov. Andy Beshear, Maryland Gov. Wes Moore, California Gov. Gavin Newsom, Illinois Gov. J.B. Pritzker, Pennsylvania Gov. Josh Shapiro and Michigan Gov. Gretchen Whitmer have not said if they will include their states in the program.

Hochul has also not said if she will sign the state up for the Republican program.

A source in the governor’s office said that Hochul is waiting to review program guidance from the Trump administration, which New York has yet to receive. Given the “constantly changing federal funding landscape and the president’s troubling track record,” Hochul cannot commit until she does, the source said.

“A lot of our families would benefit from this program,” Krauss, of SAR, told JNS. “It would be a real game changer.”

Normalizacja antysemityzmu ujawnia kulturę coraz bardziej skłonną do akceptowania jawnej nienawiści do Żydów.

„Hitler miał rację” znów jest na topie — i to nie w 1939 roku

Ido Singer

Normalizacja antysemityzmu ujawnia kulturę coraz bardziej skłonną do akceptowania jawnej nienawiści do Żydów.

Ulotki z hasłem „Hitler miał rację” budzą alarm, gdy rośnie propagandowa rekrutacja białych suprematystów – HSToday (Zdjęcie: Anti-Defamation League)To nie jest hipoteza. To nie jest historia. To czas teraźniejszy.

„Hitler miał rację” — napis sprayem na chodniku przecznicy ulicy prowadzącej od synagogi w hrabstwie Broward na Florydzie. Kwiecień 2024.

„Hitler miał rację” — skandowane przez niemieckojęzycznego rapera na TikToku, którego twarz przeobraża się w twarz Hitlera, gdy mówi o wojnie Izraela w Gazie. Październik 2025.

„Hitler miał rację” — nie w 1939 roku, w 2026.

Noszę Gwiazdę Dawida wszędzie. Noszę ją z dumą. Ale wiem, co to znaczy, kiedy ją zakładam. To znaczy, że się oznaczam. To znaczy, że ktoś, gdzieś, może na nią spojrzeć i pomyśleć: „Tu go mamy”. To znaczy, że moje dzieci, które chodzą do żydowskiej szkoły dziennej, każdego ranka muszą przechodzić obok ochroniarzy. To znaczy, że moje dzieci dorosną, wiedząc, że swastyki to nie coś z podręcznika historii. To coś, co maluje się sprayem na murach synagog.

Bo tak to dziś wygląda. Nie w Niemczech w 1939 roku. W Ameryce i na całym świecie w roku 2026.

Dwa dni po masakrze z 7 października ponad tysiąc propalestyńskich demonstrantów gromadzi się przed Operą w Sydney, podświetloną w barwach izraelskiej flagi, by upamiętnić 1200 Izraelczyków zamordowanych przez Hamas. Zaczynają się okrzyki. „J***ć Żydów!” „Gdzie są Żydzi?” A według wielu naocznych świadków, którzy złożyli pisemne oświadczenia pod przysięgą: „Żydzi do gazu!”

Policja Nowej Południowej Walii przeprowadziła później „analizę kryminalistyczną” i stwierdziła, że nie znalazła dowodów na dokładne brzmienie hasła „Żydzi do gazu”. Według niej było to „Gdzie są Żydzi”. Jakby to było lepsze. Jakby pytanie „Gdzie są Żydzi” na wiecu upamiętniającym masakrę nie było groźbą. Jakby różnica między „do gazu” a „gdzie są” miała znaczenie, kiedy jesteś Żydem stojącym w tłumie i zastanawiasz się, czy zaraz cię znajdą. Australijska społeczność żydowska zwróciła na to uwagę. Policja ją zignorowała. Wiec trwał dalej. Potem przyszła masakra na Bondi Beach podczas Chanuki w grudniu zeszłego roku.

„Hitler miał rację” — napis sprayem na chodniku — przecznicy ulicy prowadzącej od synagogi. Nie w bocznej alejce. Na publicznym chodniku. Tam, gdzie chodzą dzieci.

Na Florydzie kilku uczniów nękało żydowskiego kolegę antysemickimi komentarzami, w tym: „Zabić Żydów!” Pewna osoba podeszła do żydowskich studentów uniwersytetu, którzy uczestniczyli w zgromadzeniu z izraelskimi flagami, i powiedziała: „Zastrzelę was”. Wiele synagog na Florydzie stało się celem ataków, w tym przesłanej e-mailem groźby zamachu bombowego. Wiadomość brzmiała: „Nienawidzę żydów i wszyscy muszą zginąć w tym ataku, który przygotowałem w waszej synagodze. Bomba zabije was wszystkich”. Tylko w 2024 roku w samej Florydzie odnotowano 82 groźby bombowe wymierzone w instytucje żydowskie. Nie w 1942, lecz w 2024 roku.

Na Uniwersytecie Nowojorskim żydowscy studenci uczestniczyli w cichym czuwaniu popierającym Izrael. W pobliżu członkowie kadry i studenci z propalestyńskich organizacji spalili izraelską flagę. Wykonywali wobec żydowskich studentów gesty „podrzynania gardła”. Wykrzykiwali obelgi. Studenci pozwali Uniwersytet Nowojorski, twierdząc, że uczelnia pozwoliła na skandowanie „Żydzi do gazu!” i nic nie zrobiła, by to powstrzymać.

Na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley 60 antyizraelskich aktywistów wtargnęło do pustego budynku uniwersyteckiego. Zdewastowali ściany graffiti, w tym: „Syjonizm to nazizm”, „Męczennicy nigdy nie umierają” oraz Gwiazdą Dawida zestawioną ze swastyką. Fotografowie udokumentowali zniszczenia. Rzecznik uczelni poinformował, że policja „monitoruje” sytuację. Nikogo nie aresztowano.

Na Uniwersytecie Columbia dziesiątki zamaskowanych i niezamaskowanych demonstrantów przebiegło przez Hamilton Hall, krzycząc „Wolna Palestyna!” oraz „Od rzeki do morza Palestyna będzie wolna!”. W całym budynku namalowali graffiti, w tym swastyki. Funkcjonariusz ochrony kampusu zrobił zdjęcia do dokumentacji. Zaznaczył, że demonstranci robili to samo w innych budynkach w poprzednich dniach. Władze uczelni odmówiły wszczęcia dochodzenia — ponieważ graffiti było „wolnością słowa”. Ponieważ było „napisane kredą i można je zmazać”. Swastyki są dziś wolnością słowa, o ile są narysowane kredą.

Na Uniwersytecie Stanowym Michigan Żydowskie Centrum Chabad zostało zaatakowane dwukrotnie w ciągu jednego tygodnia w grudniu zeszłego roku. Najpierw tuż po północy w budynek rzucono kamieniami. Wzmocnione szyby wytrzymały. Następnie na drzwiach wejściowych namalowano nazistowskie swastyki i ponownie rzucono kamieniami. Tym razem pękła szyba. Policja uważa, że oba ataki przeprowadziła ta sama osoba. Incydenty są traktowane jako „możliwe powiązane przestępstwa z nienawiści”. Możliwie powiązane!

Audyt Anti-Defamation League z 2024 roku wykazał, że 52 procent antysemickich incydentów w niepublicznych szkołach obejmowało malowanie swastyk. Nie w Niemczech lat 30., lecz w Ameryce 2024 roku.

Myślę o moim dziadku Olku, który został oddzielony od rodziny i stracił prawie wszystkich krewnych podczas Zagłady. Musiał wysłać mojego ojca i jego siostrę do ukrycia na sześć lat. Sam spędził sześć lat w trzech obozach, przeżywając marsze śmierci. Przeżył i w 1950 roku dotarł do Izraela. Zbudował życie i doczekał się wnuków. A 76 lat później jego wnuk nosi Gwiazdę Dawida na szyi w Karolinie Północnej i zastanawia się, czy to już dziś ktoś postanowi spróbować coś z tym zrobić.

To jest nasze dziedzictwo. Nie Zagłada. Nie komory gazowe. Nie obozy. Czekanie. Czekanie na kolejne „Hitler miał rację”. Czekanie na kolejną swastykę. Czekanie na kolejną groźbę zamachu bombowego. Czekanie na kolejny atak. Czekanie, aż ktoś zdecyduje, że groźby ludobójstwa to nie wolność słowa, lecz całkiem realne groźby.

Wciąż czekamy.

W 2023 roku w całych Stanach Zjednoczonych odnotowano 8873 incydenty antysemickie — wzrost o 140 procent w porównaniu z 3698 incydentami w 2022 roku — najwyższy wynik od rozpoczęcia monitoringu przez Anti-Defamation League w 1979 roku. Liczba napaści wzrosła o 45 procent, aktów wandalizmu o 69 procent, a nękania o 184 procent. Około 70 procent wszystkich przestępstw z nienawiści motywowanych religijnie w 2023 roku było wymierzonych w Żydów, którzy stanowią 2,4 procent populacji USA.

Moje córki mają 11 lat. Mój syn ma 8. Chodzą do żydowskiej szkoły dziennej. Każdego ranka przechodzą obok ochroniarzy — nie dlatego, że ich szkoła znajduje się w niebezpiecznej dzielnicy. Wręcz przeciwnie. Dlatego, że jest żydowska. Ćwiczą procedury zamknięcia szkoły — nie z powodu ćwiczeń przeciwpożarowych, lecz ludzi, którzy chcą zabijać Żydów. Uczą się o Zagładzie w sposób odpowiedni do wieku. A potem wracają do domu i widzą swastyki namalowane sprayem na budynkach.

I pytają: „Dlaczego ludzie nas nienawidzą?” Nie mam dobrej odpowiedzi. Nigdy nie było „dobrej” odpowiedzi na to pytanie. Bo prawda jest taka: nienawidzą nas, ponieważ istniejemy. Nienawidzą nas, ponieważ jesteśmy maleńką mniejszością, która nie godzi się na etykietę „ofiary”, która odnosi zdumiewająco duże sukcesy, nieproporcjonalne do wielkości naszej populacji, i ponieważ się bronimy i mamy ku temu środki.

Naprawdę nie podoba im się, kiedy się bronimy. Ta nienawiść jest traktowana jako uprawniony dyskurs polityczny. Kiedy słyszysz „Hitler miał rację” w 2026 roku, uczysz się kilku rzeczy: uczysz się, że 80 lat to za mało, by świat uznał, że ludobójstwo jest złe. Uczysz się, że swastyki są „wolnością słowa”, o ile są napisane kredą. Uczysz się, że skandowanie „Żydzi do gazu!” podlega debacie. Może to było „Gdzie są Żydzi”. Czy to ma znaczenie?

Uczysz się, że 82 groźby zamachów bombowych wymierzone w żydowskie instytucje w jednym stanie w ciągu jednego roku to za mało, by podjąć poważne działania. Uczysz się, że uniwersytety potępią antysemityzm w oświadczeniach, ale nie aresztują ludzi malujących swastyki na ścianach ich budynków. Uczysz się, że w klasie, w której uczy żydowski nauczyciel może pojawić się napis „ZABIĆ WSZYSTKICH ŻYDÓW” i zostanie to zbadane, potępione, a potem zapomniane.

Uczysz się, że żydowscy studenci mogą być wyzywani obelgami, napadani za noszenie Gwiazdy Dawida i zamykani w bibliotece, podczas gdy demonstranci walą w drzwi, a zostanie to opisane jako „brak wskazań, że protestujący zamierzali im zaszkodzić”.

Uczysz się, że żydowska krew wciąż jest tania. Uczysz się, że wciąż jesteśmy celem. Uczysz się, że dziedzictwo trwa.

Najbardziej bolesne jest to, że podobne obelgi słyszysz od ludzi, których uważałeś za przyjaciół. Mam „przyjaciół”, którzy ujawnili się po 7 października, którzy najwyraźniej siedzieli w cieniu, czekając na dogodny moment, by powiedzieć, co naprawdę czują, ponieważ w 2026 roku jest to bardziej „akceptowalne”.

Ci „przyjaciele” powtarzali jedne z najbardziej podłych obelg i oszczerstw o mord rytualny, jakie kiedykolwiek słyszałem. Zbezcześcili pamięć mojej rodziny, nas wszystkich, Żydów. Osłaniają burmistrza Nowego Jorku Zohrana Mamdaniego, dżihadystę w garniturze, i powtarzają kłamstwa, które słyszymy od setek lat. Daty się zmieniają, ale kłamstwa trwają.

Noszę Gwiazdę Dawida wszędzie. Nie będę się ukrywać. Ale nie umieszczę izraelskiej flagi na samochodzie. Nie powieszę jej na domu — nie dlatego, że się wstydzę, lecz dlatego, że mam dzieci. A one nie prosiły o to dziedzictwo. A jednak je dziedziczą, tak jak ja odziedziczyłem je po moim ojcu Edwardzie, który odziedziczył je po swoim ojcu Olku, który odziedziczył je po każdym pokoleniu Żydów przed nim. 

Dziedzictwo bycia celem; dziedzictwo słyszenia „Hitler miał rację” i świadomości, że ci, którzy to mówią, nie ponoszą realnych konsekwencji; dziedzictwo obserwowania, jak uniwersytety, departamenty policji, rządy i systemy prawne traktują groźby ludobójstwa jak wolność słowa; dziedzictwo czekania — czekania na kolejny atak, czekania, aż świat się przejmie, czekania, aż „Nigdy więcej” zacznie coś znaczyć.

Wciąż czekamy.

Link do oryginału Hitler was right: https://substack.com/home/post/p-187902555

Future of Jewish, 15 lutego 2026