Stuart Jeffries
Kadr z filmu “Night Will Fall”
“Wiosną 1945 roku – opowiada narrator, a w tle widać idylliczny kadr z niemieckiej wsi – wojska alianckie posuwające się w głąb Niemiec dotarły do Bergen-Belsen. Brytyjscy żołnierze mijali schludne, uporządkowane sady i zadbane farmy, które cieszyły oko i wzbudzały szacunek dla tutejszych mieszkańców. Przynajmniej do chwili, gdy goście poczuli ten zapach…”.
Bernstein zebrał wyjątkowy zespół, w skład którego wszedł przyszły minister w laburzystowskim rządzie Richard Crossman, autor lirycznego scenariusza, i Alfred Hitchcock, który z powodu tego filmu przyleciał specjalnie z Hollywood. Razem zabrali się do pracy nad dokumentem zatytułowanym “German Concentration Camps Factual Survey” (Niemieckie obozy koncentracyjne – faktografia). Napływały do nich wciąż nowe rolki filmów wysyłanych przez brytyjskich, amerykańskich i radzieckich kamerzystów, obrazy nakręcone w 11 obozach śmierci, m.in. w Auschwitz, Buchenwaldzie, Dachau i Bergen-Belsen. Oprócz zwłok zdjęcia ukazywały wyniszczone ciała ocalałych i ludzkie szczątki w piecach.
W nagraniu z Majdanka pokazano olbrzymie torby z włosami pochodzącymi od zamordowanych. Starannie je sortowano i ważono, żeby “nic się nie zmarnowało”, informuje narrator i przypomina, że wykorzystywano również zęby ofiar. Bernsteina zainteresował jeszcze stos okularów. “Zakładając, że co dziesiąty człowiek nosi okulary, to jak liczną grupę ludzi powinniśmy sobie teraz wyobrazić?” – pada pytanie w filmie.
Niezwykłe przedsięwzięcie
W 70 lat po tych zdarzeniach reżyser i antropolog André Singer przygotował dokument “Night Will Fall” (Zapadnie noc), opowiadający o niezwykłym przedsięwzięciu, jakim było sfilmowanie obozów oraz próbujący wyjaśnić losy projektu Bernsteina. Singer dotarł do niektórych ocalałych więźniów, którzy znaleźli się na kliszach w 1945 roku, i przeprowadził z nimi wywiady. W tej grupie znalazła się Anita Lasker-Wallfisch, dziś w wieku 89 lat, pamiętająca dzień, w którym Brytyjczycy wkroczyli do Belsen-Bergen. – Nie mogliśmy w to uwierzyć. Niespodziewanie usłyszeliśmy język angielski. “Proszę zachować spokój. Nie opuszczajcie obozu. Pomoc jest już w drodze”. Coś takiego nam mówiono – wspomina.
Lasker-Wallfisch i jej siostra Renate do Belsen-Bergen trafiły z Auschwitz, podróżując wraz z wycofującymi się przed Armią Czerwoną Niemcami. Obie dziewczyny występowały w obozowej orkiestrze, przygrywając rano na wiolonczeli wychodzącym do pracy więźniom i wieczorem, gdy wracali. Przygotowywały też koncerty dla SS. – Trudno to wszystko opisać – Lasker-Wallfisch wspomina dzień swojego wyzwolenia. – Całe lata szykowałyśmy się na śmierć, a nagle oni przyszli po nas. Miałam wtedy 19 lat. Każdy brytyjski żołnierz był dla mnie bogiem. Nie tego się spodziewałam – nie tego, że przeżyję – opowiada. Po wojnie siostry zamieszkały w Wielkiej Brytanii. Anita znalazła pracę w English Chamber Orchestra i została uznaną solistką.
Los sióstr był jednak wyjątkowy. – Powinienem był o tym wiedzieć, lecz nie wiedziałem – twierdzi Singer. – Wielu z tych, których wtedy uratowano, pozostawało w obozach nawet pięć lat po ich wyzwoleniu. Często nie mieli dokąd pójść, z całą pewnością nie mogli pojechać do Wielkiej Brytanii czy USA. Nie chcieliśmy ich.
Myślał, że anioły przyjmują go do nieba
Singer miał okazję rozmawiać z jeszcze jednym wybitnym byłym więźniem obozu, Chorwatem Branko Lustigiem. W Belsen był dzieckiem, w dodatku tak schorowanym, że kiedy usłyszał dudy szkockich żołnierzy, sądził, że to grające na trąbkach anioły przyjmują go do nieba. Wiele lat później Steven Spielberg poprosił Lustiga, by został producentem “Listy Schindlera”.
Chorwacki filmowiec dzieli się z nami własną teorią dotyczącą rezygnacji Brytyjczyków z dokumentu Bernsteina. – W tamtym czasie Wyspiarze mieli przecież aż nadto problemów z Żydami – zauważa. Londyn musiał poradzić sobie z ruchem syjonistów zabiegających o utworzenie żydowskiego państwa w brytyjskim mandacie, Palestynie, a ukazanie Zagłady w całej jej potworności mogło tylko podsycić te roszczenia.
Singer przyznaje, że miał już nieprzyjemności z powodu powoływania się na teorię Lustiga. – Powód, dla którego film trafił do kosza, nie został dobrze udokumentowany, ale niewykluczone, że Branko trafił w sedno – zauważa. I przypomina, że w 1945 roku urząd ministra spraw zagranicznych objął Ernest Bevin, niechętny idei Izraela. Ale w tej sprawie brak twardych dowodów. – Jedynym zachowanym dokumentem jest notatka Foreign Office, gdzie napisano, że realizacja “tak okrutnego filmu” jest nie najlepszym pomysłem – podaje reżyser. To stwierdzenie mogło też wiązać się z żywionym przez Brytyjczyków przekonaniem, że z powodu rosnącej potęgi ZSRR Niemców trzeba hołubić jako potencjalnych sojuszników. Czy faktycznie pokazanie filmu Bernsteina widowni mogłoby doprowadzić do izolacji Niemiec i przewagi Rosji radzieckiej w ramach zimnej wojny? Singer ma co do tego wątpliwości.
Powstała próżnia po wycofanym filmie
Tego dylematu nie rozstrzygniemy. Dokument o obozach został odłożony na 70 lat na półkę, a Berstein zmarł w 1993 roku z uczuciem żalu, że swego projektu nie doprowadził do końca.
Niemniej jednak ujęcia z obrazu Bersteina okazały się cennym materiałem dla oskarżenia w procesach w Norymberdze i Lüneburgu w 1945 roku. Anita Lasker-Wallfisch opowiada, jak w Lüneburgu przyszło jej zeznawać przeciwko m.in. Josefowi Kramerowi, komendantowi z Bergen-Belsen, zwanemu “bestią z Belsen”. Jej słowa znalazły wsparcie w materiale filmowym i wytrąciły oskarżonemu z rąk podstawowy argument: – Kramer utrzymywał, że nie miał żywności, którą mógłby przekazać więźniom i to dlatego ludzie ci byli w tak bardzo złym stanie. Nagrania pokazały, że to nieprawda – opowiada Singer. Kramer oraz inni oficerowie z Bergen-Belsen jeszcze w tamtym roku zostali powieszeni. (…)
Czytaj dalej tu: Film zbyt straszny…
kolejny numer miesięcznika “Jesteśmy” wydawanego przez krakowską społeczność żydowską.
