Amerykanie walczą w arabsko-izraelskim konflikcie

Daniel Pipes

Kiedy w czasie wojny między Izraelem a Hamasem w 2014 roku amerykański federalny urząd awiacji na krótko zakazał amerykańskim liniom lotniczym latać do Izraela, senator Ted Cruz (republikanin z Teksasu) oskarżył Baracka Obamę o używanie amerykańskiej federalnej agencji regulacyjnej do “uruchomienia bojkotu Izraela w celu zmuszenia sojusznika do zgodzenia się z żądaniami polityki zagranicznej [prezydenta]”. Robiąc to Cruz wyraził oskarżenie, którego nie odważył się wyrazić żaden izraelski przywódca.

Senator Ted Cruz (po lewej, republikanin z Teksasu), spotkał się z izraelskim premierem Benjaminem Netanjahu w styczniu 2013 roku

Nic w tym zaskakującego. Przez lata inni amerykańscy politycy, zarówno republikanie (Dan Burton, Jesse Helms, Condoleezza Rice, Arlen Specter) jak i demokraci (Charles Schumer) byli twardszymi syjonistami niż rząd izraelski. Wskazuje to na większy fenomen: arabsko-izraelski konflikt potrafi dzielić Amerykanów nawet bardziej niż mieszkańców Bliskiego Wschodu. Ci drudzy mogą umrzeć z powodu konfliktu, lecz ci pierwsi są niezwykle zacięci. Przedstawię i wytłumaczę ten problem i wyciągnę z niego wnioski.

Bardziej przeciwni Izraelowi niż Arabowie

Amerykanie, którzy nie trawią Izraela mogą być bardziej antysyjonistyczni niż Arabowie. W czasie pamiętnej kolacji w Waszyngtonie w listopadzie 1984 roku, wystawionej przez ambasadę iracką dla ministra spraw zagranicznych Tarika Aziza, dwoje wielkich przedstawicieli prasy, lekko już wstawionych, pouczało a nawet obrażało wysłannika Saddama Husajna za to, że nie jest on wystarczająco antyizraelski. Helen Thomas z United Press International skarżyła się, że Irak nie odpowiedziała na izraelski atak na reaktor w Osiriaku w 1981 roku. Kiedy Aziz próbował odeprzeć jej krytykę, oskarżyła iracki reżim o tchórzostwo: “Po prostu strusie z was”. Później, tego samego wieczoru Rowland Evans z Evans & Novak przerwał Azizowi, gdy ten nazwał wojnę irańsko-iracką najważniejszą kwestią na Bliskim Wschodzie, krzycząc “Musi pan powiedzieć sekretarzowi stanu Schultzowi, że konflikt arabsko-izraelski jest pana głównym zmartwieniem!”. Barry Rubin, który był obecny na tej kolacji, wspominał: “Nieprzyzwyczajony do ataków za to, że jest zbyt łagodny w stosunku do Izraela, Aziz był zadziwiony”.

Helen Thomas przez wiele lat była częstym gościem
na prezydenckich konferencjach prasowych

Podobnie w 1981 roku James E. Atkins, dawny ambasador USA w Arabii Saudyjskiej, opisywany jako “bardziej proarabski niż Arabowie”, zganił szejka Zaki Yamaniego, ministra ds. ropy, za to, że ten odrzucił pomysł połączenia saudyjskiej produkcji ropy z amerykańską polityką w stosunku do Izraela. W 1993 roku Edward Said z Columbia University zganił przywódcę OWP Jasera Arafata za to, że usiadł do stołu negocjacyjnego w Olso. W tym samym czasie Anthony B. Tirado Chase, analityk pism Saida, podkreślał, że “Postawa Saida jest zgodna z postawą zaledwie garstki mieszkańców Zachodniego Brzegu czy Gazy”. W 2003 roku George Galloway, brytyjski parlamentarzysta, nastawiał Palestyńczyków przeciw Izraelowi:

Arabowie to wielki lud. Islam to wielka religia. Jednak musi ona, i muszą oni się postawić […]. Zapytałem kiedyś kogoś, kiedy [Ariel] Szaron masakrował Palestyńczyków w Dżeninie, dlaczego nie kontynuowano wielkich demonstracji w krajach arabskich? Dlaczego je przerwano? Odpowiedziano mi, że to dlatego, że zabito studenta w Aleksandrii. Jest mi bardzo szkoda tego studenta i jego rodziny, jednak Palestyńczycy tracą dzieci każdego dnia, a jednak nie powstrzymuje ich to od protestowania każdego dnia. Da się więc to zrobić. Hezbollah wygnał wroga ze swojego kraju. Fares Udajm 14-letni chłopiec, stał przed izraelskim czołgiem i zaatakował go gołymi rękoma. A gdy go zabili, jego miejsce zajął jego brat i jego sąsiedzi.

Czytaj dalej tu: Amerykanie walczą w arabsko-izraelskim konflikcie

Wymyślone demony. W co wierzą i jak żyją ultraortodoksyjni Żydzi

Katarzyna Andersz

Fot. Katka Reszke

Jak to właściwie jest z podziałem wewnątrz ortodoksyjnego odłamu judaizmu? Anka Grupińska w książce o chasydzkich kobietach w Izraelu wspomina o leksykonie Alana Untermana z początku lat 90. Nie występuje tam pojęcie „ultraortodoksja”, jest ortodoksja tradycyjna i neoortodoksja.

Samuel Heilman: To jest wyłącznie kwestia nazewnictwa. Zasadniczo rozróżniamy dwa typy ortodoksji. Przedstawiciele pierwszego nurtu przyjmują to, co do zaoferowania ma współczesny świat i kultura, a reprezentanci drugiego to odrzucają, uważając, że muszą się od świata odgrodzić i pozostać w izolacji. To, co określiłaś terminem ultraortodoksji, jest w zasadzie opisem drugiej grupy. Oczywiście te kategorie mają swoje podkategorie, taki jest jednak podstawowy podział. Neoortodoks to w rozumieniu Untermana ktoś taki, jak ja – jestem ortodoksyjny, ale jedną nogą przebywam też we współczesnym świecie. A tak zwani ultraortodoksi uważają, że nawet jeden krok naprzód, w kierunku nowoczesności, to stąpanie po bardzo niepewnym gruncie. Finalnie kroki te prowadzą do piekła.

I żyją obok reszty społeczeństwa.

Rozwinęli wiele sposobów, które pomagają im kontrolować i limitować dostęp do tego złego świata. Na przykład koszerny telefon. To jest telefon niekoszerny [prof. Heilman z teczki wyciąga iPhona], bo dzięki niemu mogę zdobyć wiedzę o współczesnym świecie. Ten natomiast [profesor sięga po starą Nokię], którego używam w Polsce, jest koszerny, bo nie można się z niego podłączyć do internetu czy oglądać filmów. Ultraortodoksi nie przyjmują żadnych elementów naszego świata, chyba że mogą to zrobić na własnych warunkach. W wielu miejscach napotykają na problemy. Weźmy za przykład szpitale, z których przecież muszą korzystać, stykając się ze światem nieortodoksyjnym.

Jak w takim razie ultraortodoksyjnym Żydom udaje się podtrzymać status quo i uniknąć masowej ucieczki od tego rodzaju życia?

Istnieją co najmniej dwa sposoby. Po pierwsze, nie posługują się narzędziami, które pomogłyby im wkroczyć w ten zewnętrzny świat. W Ameryce ultraortodoksyjni Żydzi mówią w jidysz, wielu z nich zna angielski tylko w stopniu podstawowym, więc nie dadzą sobie rady poza własną społecznością. Po drugie, świat zewnętrzny jest demonizowany. Wmawia się im, że ludzie naokoło są niemoralni, że styczność z nimi to jak kontakt z trucizną. Wszystkie zachowania interpretowane są w przeinaczony sposób. Jest taki film: „A life apart: Hassidism in America”. Wypowiada się w nim ortodoksyjna kobieta, przekonując, że jej świat jest o wiele lepszy niż ten znany nam. Opowiada o tym, jak była w szpitalu, rodziła dziecko – co w przypadku ortodoksyjnych kobiet zdarza się przecież bardzo często – i spotkała tam inną kobietę, także po porodzie. Narratorka jest przerażona, wspomina, że tamta kobieta cały czas myślała tylko o seksie. „Ci źli ludzie z zewnątrz mają w głowie tylko seks i seks” – słyszymy. „Dopiero co urodziła, a mąż już prawie wskakuje jej do łóżka, całuje ją, obejmuje – czy możecie sobie to wyobrazić?”. Nie rozumiała, że była świadkiem sytuacji, która w naszym świecie jest normalna, że nie ma w niej nic przesadnie seksualnego. Była przesiąknięta tamtym sposobem myślenia o świecie i ideologią, która głosi, że wszystko na zewnątrz jest demoniczne. Nie umiała spojrzeć na pewne sprawy i zachowania w inny sposób. To odnosi się do większości ultraortodoksów.

Ale przecież kiedyś muszą zorientować się, że te demony nie istnieją.

Niektórzy z nich to odkryją. Ale co potem? Trzeba jeszcze wziąć pod uwagę, że nawet, jeśli chcieliby swoją społeczność opuścić, to nie wiedzą, jak mieliby się w nowej rzeczywistości zachować. Nie mają wsparcia ani narzędzi, żeby odnaleźć się w świecie. Ujmijmy to jeszcze inaczej. Jeśli całe życie wmawiane ci jest, że świat zewnętrzny to tylko sex, drugs & rock’n’roll, jak będziesz się zachowywać, jeśli już tam się znajdziesz? Zaczynasz żyć według zasady: sex, drugs & rock’n’roll oczywiście. To jest jak samoistnie spełniająca się przepowiednia. Wielu młodych mężczyzn – mniej kobiet – opuszcza swoją hermetyczną społeczność i doświadcza nagle nieskrępowanej wolności. A to, co się z nimi dzieje, dla ich bliskich staje się potwierdzeniem tezy, że jeśli ktoś chce żyć we współczesnym świecie, będzie to najniższy z możliwych poziomów egzystencji.

Ale są pewnie i tacy, którzy na zewnątrz widzą po prostu normalnych, szczęśliwych ludzi.

Znam taki przykład. Dwie dziewczyny z chasydzkiej sekty Satmar wpadły na pomysł zwiedzenia Stanów Zjednoczonych autostopem. Dostały się na Manhattan, pojechały do Arizony, ale nikt o tym oczywiście nie wiedział, więc organizowano za nie modlitwy, ludzie spodziewali się, że odnajdą się albo martwe, albo okaże się, że ktoś je zgwałcił i wykorzystał. W tym czasie dziewczyny dobrze bawiły się w świecie, o którym opowiadano im same najgorsze rzeczy. I wcale nie było tam niebezpiecznie. W końcu odnaleziono je w Arizonie i okazało się, że ani nikt ich nie zastrzelił, ani nie zgwałcił. Wróciły do swoich domów, a wszyscy byli przekonani, że odnalazły się tylko dzięki ich modlitwom. Dziewczyny z kolei zrozumiały, że to, co im mówiono, nie znalazło pokrycia w rzeczywistości. Świat zewnętrzny nie okazał się groźny, więc pewnie wszystko, przed czym je ostrzegano, nie jest prawdą. I one opuściły swoją sektę, bez prawa powrotu. Każda strona – i te dziewczyny, i reszta społeczności – utwierdziła się natomiast w słuszności swoich przekonań. One zobaczyły, że były karmione kłamstwami, a oni, strasząc pozostałych, mówili: „Widzicie, jak to jest? Raz skosztujesz trucizny i już nie uda się ciebie uratować”.

Mówimy o przypadkach ludzi, którzy urodzili się już w ultraortodoksyjnych rodzinach i nie znają innego życia. Co natomiast z chozrim be-tszuwa, osobami świeckimi, które stają się bardzo religijne?

Chozrim be-tszuwa to z reguły ludzie, którzy dają się przekonać bardzo podstawowym argumentom, używanym przez fundamentalistyczne odłamy każdej religii. Jednym z nich jest wiara w to, że współczesny świat nie przyniósł nic dobrego. Miało żyć się lepiej, ale tak nie jest. Ludzie nie są szczęśliwi, nie są wolni, a oprócz tego nie kierują się żadnymi wartościami. To nie jest oczywiście jedyny powód, dla którego ktoś staje się ortodoksyjny. W wielu przypadkach to pewnie wynik tego, że ktoś zakocha się w bardzo religijnej osobie i chce z nią być. Ale, jeżeli dobrze się temu przyjrzeć, okazuje się, że chozrim be-tszuwa z reguły poślubiają osoby, które również niedawno stały się ortodoksyjne. Ci „prawdziwi” ortodoksi nie poślubiliby kogoś, kto wychował się poza ich światem, bo nie wiadomo, kim są rodzice takiej osoby, czy przestrzegali zasad taharat ha-miszpacha, czyli czystości życia rodzinnego.

Fot. Katka Reszke

Konwertyci – nie z chrześcijaństwa oczywiście, ale z czegoś, co nazywam „gojiszkajt” – przestrzegają wszelkich praw religijnych nawet bardziej niż inni, bo oni mają coś do udowodnienia. Zrywają kompletnie kontakt z rodziną, ze wszystkim, co łączy ich z przeszłością. Ciekawie wygląda sytuacja ich dzieci: rodzą się w społeczności ortodoksyjnej i nie mają pojęcia o przeszłości swoich rodziców. To trochę tak, jak w przypadku rodzin emigrantów, w których to dziecko zawsze wie wszystko lepiej od rodzica. Chozrim be-tszuwa to tacy emigranci do świata ultraortodoksji. Ich dzieci są bardzo religijne, ale zdarza się, że kiedy odkrywają, że ich rodzice prowadzili kiedyś inne życie, może obudzić się w nich pragnienie poznania tamtych realiów. Dlatego rodzice często będą przed swoimi dziećmi bardzo skrzętnie wszystko ukrywać. Myślę, że kiedy spojrzy się na chozrim be-tszuwa, to oni znacznie różnią się od reszty ultraortodoksyjnego społeczeństwa, a nawet od swoich dzieci – w dużej mierze dlatego, że religijną edukację swoich dzieci powierzają innym.

Oni weszli do tego świata, bo wierzą, że jest lepszy, że będą żyć zgodnie z tradycją, że nie zaznają tam różnego rodzaju niegodziwości. Uwierzyli w utopijną ideę powrotu do tradycji?

Może, ale czasami to jest po prostu rezultat długich poszukiwań. Próbowali już różnych rzeczy: byli buddystami czy hipisami. Dołączenie do społeczności ultraortodoksyjnej nie jest naturalnym, powolnym procesem – to z reguły drastyczne zerwanie z przeszłością. Dlatego dzieci chozrim be-tszuwa często nie znają swoich dziadków. Często są to rodziny bardzo biedne: mają wiele dzieci, a ponieważ nie utrzymują kontaktów ze swoimi rodzicami, od nikogo nie otrzymują pomocy.

Fot. Katka Reszke

Czytaj dalej tu: Wymyślone demony. W co wierzą…