– Historyk nie powinien nigdy nikogo osądzać. Powinien opisywać sytuację i z tego opisu powinno wynikać, jaka dana osoba była w rzeczywistości. Powinien unikać jednoznacznych określeń, bo historyk nie jest sędzią. Powinien także przyjmować zasadę niewinności i nie zakładać z góry, że ktoś jest zły. To, że ktoś źle robił, nie znaczy, że był złym człowiekiem – powiedział w 2004 r. w rozmowie z PAP.

Zwrócił uwagę, że weryfikacja prawdy „musi być zawsze na poziomie dokumentów”. Swoją pamięć o wydarzeniach, które opisuje, uważał za utrudnienie. – Muszę się chronić, aby ta pamięć nie ingerowała w materię źródłową. Niebezpieczeństwo jest takie, że własne doświadczenie będę przedstawiał jako źródło. Chociaż ja także jestem źródłem, ponieważ także z mojej pamięci czerpię pewne informacje – zaznaczył.

Jak opowiadał wówczas, najczęściej odwiedzane przez niego miejsca to: Archiwum Akt Nowych i Instytut Pamięci Narodowej. Tłumaczył, że podstawowa różnica między historykiem zajmującym się historią najnowszą, a tym, który zajmuje się czasami dawniejszymi, jest taka, że „ci ostatni muszą zebrać wszystkie źródła, żeby coś napisać, natomiast historyk zajmujący się czasami najnowszymi musi wybrać tylko te dokumenty, które mogą mu się przydać”.

Prywatnie przez lata Paczkowski uprawiał aktywnie taternictwo. W latach 1960-74 należał do Zarządu Głównego Klubu Wysokogórskiego, zaś w okresie od 1974 do 1995 r. pełnił funkcję prezesa Polskiego Związku Alpinizmu, zaś w latach 1988-1991 był wiceprezesem Międzynarodowej Unii Organizacji Alpinistycznych.

W 1995 r., w wywiadzie dla miesięcznika „Arkana” deklarował: „Żadne studia, doktoraty, nic takiego. Po prostu najważniejsze były góry – wspinanie się, bycie w górach, bycie z przyjaciółmi z gór”.

Andrzej Paczkowski urodził się 1 października 1938 r. w Krasnymstawie. Studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim zakończył egzaminem magisterskim w 1960 r. Sześć lat później uzyskał tytuł doktora, zaś habilitację obronił w roku 1975.

W latach 1966-74 był pracownikiem naukowym Pracowni Dziejów Czasopiśmiennictwa Polskiego i Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, później – od 1975 do 1980 r. – pracował w Bibliotece Narodowej. W latach 1980-90 powrócił do PAN, najpierw do Instytutu Historii, a następnie objął funkcję kierownika Zakładu Historii Najnowszej w Instytucie Studiów Politycznych. W okresie od 1990 do 2000 r. pełnił urząd wicedyrektora ds. naukowych Instytutu Studiów Politycznych PAN. W roku 1991 otrzymał tytuł profesora. Był także wykładowcą w stołecznym Collegium Civitas.

W roku 1980 został członkiem „Solidarności” i rozpoczął działalność w Komisji Zakładowej przy Instytucie Historii PAN. W 1981 r. zaangażował się także w wykłady we Wszechnicy Robotniczej przy Zarządzie Regionu Mazowsze. W tamtym okresie przyczynił się również do powstania deklaracji ideowej Klubów Rzeczpospolitej Samorządnej „Wolność-Sprawiedliwość-Niepodległość”.

Współpracował z organem prasowym Regionu Mazowsze „Niezależność”, biuletynem „Informacja Solidarności”, „Tygodnikiem Wojennym”, kwartalnikiem „Krytyka”, dwutygodnikiem „KOS”, a także był redaktorem merytorycznym w niezależnym Wydawnictwie „In Plus”. W 1983 r. współtworzył również „Archiwum Solidarności”. W latach 1983-89 uczestniczył w pracach podziemnego Społecznego Komitetu Nauki. W latach 80. często przywoził z zagranicy wydawnictwa i fundusze dla organizacji podziemnych.

Do wydarzeń z początku lat 80., a zwłaszcza do stanu wojennego, prof. Paczkowski odniósł się w jednej z rozmów z PAP. – Wprowadzenie stanu wojennego, a zwłaszcza brutalne działania milicji i Służby Bezpieczeństwa w początkowej jego fazie, zakłóciły normalne funkcjonowanie społeczeństwa i pogłębiły już istniejący podział na osoby, które sprzyjały ówczesnej władzy, i na te, które były jej wrogie – mówił wówczas Paczkowski.

Według historyka podział Polski na „projaruzelską” i „prosolidarnościową” przez wiele lat przeszkadzał osiągnąć stabilność polityczną. – To przeszkadza w rozwoju systemu demokratycznego, w którym różnice poglądów są bardzo potrzebne, ale ludzie muszą mieć możliwość dojścia do porozumienia, do jakiegoś consensusu – podkreślił.

– Myślę, że stan wojenny wzmocnił i tak już istniejące wśród Polaków poczucie, że władza jest czymś złym, skierowanym przeciwko ogółowi – oceniał Paczkowski. Stąd, jego zdaniem, mógł częściowo wynikać również brak zaufania społeczeństwa do instytucji państwowych i niechęć do polityki już w wolnej Polsce, wyrażająca się m.in. absencją wyborczą.

W 1999 r. dzięki rekomendacji Unii Wolności prof. Paczkowski został członkiem Kolegium Instytutu Pamięci Narodowej, którą to funkcję kontynuował od roku 2007, wybrany jako kandydat Platformy Obywatelskiej. W 2011 r. został wybrany do nowo powołanej Rady IPN, a następnie powołany na jej przewodniczącego; organ ten został jednak zniesiony nowelizacją ustawy o IPN w 2016 r.

W 2002 r. zasiadł w Radzie Konsultacyjnej Centrum Monitoringu Wolności Prasy Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich, W 2013 r. został powołany w skład Rady Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN w Warszawie. Prof. Paczkowski był autorem wielu prac naukowych dotyczących powojennej historii Polski.

Był także laureatem wielu stypendiów międzynarodowych m.in. w Wiedniu, Waszyngtonie i w Oslo oraz licznych wyróżnień m.in. Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej oraz Nagrody Publicystycznej im. Juliusza Mieroszewskiego przyznawanej przez paryską „Kulturę”.

W 1980 r. został odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi, w 2000 r. Krzyżem Kawalerskim, a w 2011 r. Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski. W 2005 r. otrzymał Srebrny Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”.

Jako badacz historii prasy i historii ruchu ludowego w Polsce prof. Paczkowski wydał m.in. publikacje: „Prasa polityczna ruchu ludowego (1918-1939)” (1970), „Prasa II Rzeczypospolitej 1918-1939 w: Zarys historii prasy polskiej” (1972), „Prasa i społeczność polska we Francji (1920-1940)” (1979).

Zakresu najnowszej historii politycznej Polski dotyczą jego książki, takie jak m.in.: „Pół wieku dziejów Polski 1939-1989” (1995), „Od sfałszowanego zwycięstwa do prawdziwej klęski: szkice do portretu PRL” (1999), „Strajki, bunty, manifestacje jako »polska droga« przez socjalizm” (2003), „Wojna polsko-jaruzelska” (2006). Publikował również dokumenty dotyczące tej tematyki m.in. „Gomułka i inni. Dokumenty z Archiwum KC PZPR” (1986), „Referendum z 30 czerwca 1946 roku” (1993) czy „Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Strategia i taktyka” (1994).

Po wprowadzeniu stanu wojennego prof. Paczkowski prowadził codzienne zapiski, które w 2019 r. ukazały się w formie książkowej. Publikacja „Fakty, pogłoski, nastroje. Dziennik czasu wojennego (14 XII 1981–13 VIII 1982”) w opracowaniu Patryka Pleskota, została wydana nakładem Instytutu Pamięci Narodowej.

„Dziwny jest taki dziennik pozbawiony choćby odrobiny refleksji. Wprawdzie takie było założenie, które przyjąłem od początku – relata refero – ale drażni ono. Przecież chyba mógłbym oceniać, komentować, prognozować? A może bezrefleksyjna forma jest przybrana także i dlatego, żeby ukryć brak refleksji? Wydaje mi się w gruncie rzeczy, że zupełnie nie umiem myśleć politycznie, tzn. o polityce i uogólniać z małej ilości faktów; że z natury umysłowości uciekam do konkretu, do faktografii” – tak samokrytycznie ocenił swoje zapiski Paczkowski.

W tym samym roku nakładem IPN ukazała się książka „Góry i teczki: opowieść człowieka umiarkowanego. Biografia mówiona Andrzeja Paczkowskiego” Patryka Pleskota.

Paczkowski opowiada Pleskotowi o różnych sprawach. Czytelnik dowie się m.in. o tym, za ile litrów samogonu można kupić sowiecki autobus, w jaki sposób doktorant historii może dostać główną rolę w filmie Zanussiego czy jak wymienić szermiercze klingi na skuter Lambretta. Historyk opowiada również o rewolucjonistach w Charkowie, sztuce przerabiania esesmańskich spodni, sowieckich kowbojach, stosie porzuconych Stalinów czy kakofonii na placu Defilad w październiku 1956 r., paradowaniu w mundurze polowym w tramwaju, Chińczykach w żałobie unoszących dłonie w geście „Solidarności” czy meandrach lustracji.

Ostatnią książkę, napisaną wspólnie z prof. Pawłem Machcewiczem, „Wina, kara, polityka. Rozliczenia ze zbrodniami II wojny światowej”, prof. Paczkowski wydał w 2021 r.

Prof. Andrzej Paczkowski zmarł w sobotę, 3 stycznia. O jego śmierci poinformował w rozmowie z PAP prof. Antoni Dudek. (PAP)